Είναι μια νέα προσπάθεια συνάντησης των πνευμάτων κάτω από το φως του έναστρου βραδινού ουρανού, τις ώρες που βγαίνουν οι νεράιδες και τα παραμύθια φαίνονται αληθινά...
Κοιτώντας τα πεπραγμένα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, από... την ίδια την ανθρωπότητα, μια μόνο συνδυαστική σκέψη καταποντίζει το μυαλό μου, με κάνει να σκύβω το κεφάλι και να προχωράω καταμεσίς της σημερινής τρέλας, η οποία δεν είναι τίποτα μπροστά στην τρέλα που έχει παρελάσει κατά καιρούς και εποχές, από την Ελληνική Ιστορία. Η σκέψη αυτή, είναι η κάτωθι:
Τα τρία αυτά διαμάντινα διαφορετικά έργα, συνθέτουν αυτήν την συνδυαστική σκέψη μου και φτιάχνουν μια πρόταση. Μια πρόταση ύπαρξης, μια πρόταση-στάση ζωής. Έναν φάρο, μια πυξίδα, ένα αποκούμπι για το κεφάλι, όταν η πραγματικότητα δεν αντέχεται και ετοιμάζεσαι να χτυπήσεις το κεφάλι σου στον τοίχο...
Μόνο έτσι, προχωρά ο κόσμος πάντα μπρος, ξέροντας ότι "χίλιες φορές να γεννηθεί, τόσες θα τον σταυρώσουν" (όπως ομοίως έχει αποτυπωθεί η παραπάνω πρόταση, σε αυτό το τραγούδι του Βάρναλη), για να έχει νόημα έτσι, η επακόλουθη Ανάσταση. Διότι, αν δεν προηγηθεί Καταχνιά και Σταύρωση, πώς θα έχει λόγο ύπαρξης, μια Ανάσταση του Ανθρώπου;
Πόση Τέχνη και πόση Θρησκεία κατοικούν στις παραπάνω δια-πιστώσεις και στα παραπάνω καλλιτεχνικά Έργα..; Ανατρέξατε στα Έργα διεξοδικά και θα αντιληφθείτε τον κοινό στόχο των δυο μορφών έκφρασης, της Τέχνης και της Θρησκείας: την Ανά(σ)ταση. Και μάλιστα, αυτήν που μπορείς να δεις με τα ίδια σου τα μάτια, όχι αυτήν που σου περιγράφουν οι δήθεν αναξιο-παθούντες.
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στους Μολάους και η περιοχή Γκαγκανιά στην οποία διέμενε ο παππούς μου, αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού μου που με ακολουθεί σε κάθε βήμα, σκέψη, πράξη και έκφραση. Το χώμα της, τα δέντρα, οι λόφοι, τα τοπία, μα κυρίως, η Ιστορία της περιοχής και οι Ιστορίες των ανθρώπων της περιοχής, μιλούν έντονα μέσα μου. Μιλούν για πολλά, μα κυρίως, μιλούν για την αποσιώπηση της λογικής. Ως πότε θα συνεχίζεται η ίδια παθογένεια και το συγκρουσιακό περιβάλλον; Πότε θα πρυτανεύσει η σύμπνοια ανάμεσα στους ανθρώπους; Πότε η «κοινή λογική», θα γίνει και «κοινή» και «λογική»; Η Ιστορία γράφεται από τους δυνατούς λένε. Οι Ιστορίες όμως, γράφονται καθημερινά από τον κάθε μικρό και αδύναμο ανθρωπάκο, που μέσα στην μικρότητα της ζωής του, του δίνεται η ευκαιρία να μεγαλουργήσει. Αυτό, μπορεί να μην το αντιληφθεί κανείς –μερικές φορές ούτε καν ο ίδιος. Ετούτη η χώρα, βρίσκεται ακόμα σε τραγικό επίπεδο ανωριμότητας. Τόσο σε πρόληψη, σε αντίληψη, καταγραφή, συνειδητοποίηση, και πολύ δε περισσότερο, σε θεραπεία των παθογενειών που την διαλύουν κάθε μέρα. Θέλει χρόνο. Πιο σωστά, θέλει χρόνια. Πολλά ακόμα χρόνια, πολλή ακόμα τριβή, πολλές ακόμα συνθλίψεις υγιών κυττάρων της κοινωνίας για να αλλάξει έστω το παραμικρό σε τούτη την καθημερινότητα. Αλήθεια, πόσο χρόνο χρειάζεται για να αλλάξουν τα πράγματα στην Ιστορία αυτού του τόπου; […] Το 1928, η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου με Υπουργό Υγείας τον ιατρό-ουρολόγο Αλ. Παππά και Υφυπουργό Υγιεινής τον Απόστολο Δοξιάδη, αποφασίζει τη ριζική αναδιοργάνωση των υγειονομικών υπηρεσιών και απευθύνεται στην Κοινωνία των Εθνών, τμήμα Διεθνούς Υγείας. Επιτροπή από ξένους εμπειρογνώμονες […] διεξήγαγε μια εκτεταμένη έρευνα […] αποτελώντας μια ακτινογραφία της ελληνικής κοινωνίας του Μεσοπολέμου. Τα συμπεράσματα είχαν διεθνές αντίκτυπο καθώς έγιναν αντικείμενο διπλωματικής αλληλογραφίας στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. «Η Ελλάδα είναι επικίνδυνη χώρα από άποψη υγιεινής… για την Ευρώπη γενικότερα. Οι συστάσεις των ειδικών δεν θα πρέπει να αγνοηθούν από την Ελληνική Κυβέρνηση χωρίς να ρεζιλευτεί η Ελλάδα μπρος στα άλλα ευρωπαϊκά έθνη», έγραφε ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα στον πρωθυπουργό του. Το ότι σήμερα, η χώρα μας ξεφτιλίζεται διεθνώς, πληρώνοντας συνεχώς πρόστιμα για παραβιάσεις και αυθαιρεσίες απλών κανόνων λογικής, δεν μας πειράζει…
Έχει Γκαγκανιά-σει η γλώσσα μου να το λέει και έχω βαρεθεί να ακούω τον εαυτό μου να γκρινιάζει για το μπάχαλο που καθημερινά μας ανασκολοπίζει. Σαν από συνήθεια παλιά, μένει όμως ακόμα ένα πείσμα… Και είναι το μόνο που μας κάνει ακόμα να γελάμε. Και είναι το πιο βαθύ μας χαμόγελο. Είναι η κληρονομιά μας, που κρύβει μαζί τα δυο βασικά συστατικά του ελληνικού χαρακτήρα μας: τη θέληση μα και την αποσάρθρωσή μας, το ωραίο μα και το κούφιο. Σήμερα, η Ελλάδα, παραμένει επικίνδυνη χώρα και από άποψη… ψυχικής υγιεινής των Ελλήνων, αλλά και όποιων άλλων προσπαθούν να καταλάβουν πώς δουλεύει αυτό το κράτος. Δεν μπορώ να προβλέψω πλέον, πόσος χρόνος θα χρειαστεί για τη θεραπεία, και αν τελικά υπάρχει επιβίωση ή επιδείνωση του συνόλου των συνανθρώπων μας...
Δυο φορές μου έχει τύχει να βρει διέξοδο από μέσα μου, ΑΥΤΟ που πραγματικά νιώθω για το μεγαλείο της μουσικής και ειδικά της παραδοσιακής... Η πρώτη, η μαγευτικά καθηλωτική, ήταν όταν ήμουν στην τοποθεσία Χάρος, στο βουνό Γράμμος (αν δεν έχει πάει κανείς, δεν μπορεί να καταλάβει για τί σκηνικό μιλάμε). Εκεί, ένα παλικάρι δίπλα μου που ήρθε να α-ποτίσει φόρο τιμής στο μνημείο του Δημοκρατικού Στρατού και στους Σταυραετούς που κείτονται, βλασταίνουν και αγναντεύουν από εκεί ψηλά το Χάρο, έβγαλε μια φλογέρα και έπαιξε για να τον ακούσουν τα βουνά ολόγυρα. Τότες, μαγικά και μονομιάς, ενώθηκαν όλα: μελωδίες, θρόισμα φύλων, τιτίβισμα πουλιών, τρεχούμενα νερά από πάγους που λιώναν, στάλες από τρεχούμενο αίμα λαβωμένων, μελισσολόι σκόνης και μυρμηγκιάσματα του υπεδάφους, βουνά, ποτάμια, αέρας, χώμα, σκέψεις και πάλι χώμα... Όλα γίναν ΕΝΑ, με τη μελωδία της φλογέρας, να λειτουργεί σαν τους αρμούς του συνόλου όλων αυτών των διαφορετικών συστατικών του σύμπαντος. Και το σύμπαν, χόρευε ολόρθιο! Η δεύτερη, η σαγηνευτικά ξεσηκωτική, είναι αυτή:
"Η ουρά του αλόγου"
Στίχοι, Μουσική: Θανάσης Παπακωνσταντίνου
Ερμηνεία: Γιάννης Χαρούλης
"Ο καβαλάρης τ' άλογο το 'χε μες στην καρδιά του.
Που να 'βρει φίλο πιο καλό να λέει τα μυστικά του.
Το τάιζε αγριοκρίθαρο, τετράφυλλο τριφύλλι,
στολίδια είχε στη σέλα του με λαμπερό κοχύλι.
Ήταν λευκό, ήταν κάτασπρο, ήταν γοργό και ξύπνιο,
κάλπαζε στα γυμνά βουνά και ξέφευγε απ' τον ίσκιο.
Μα ένα παλιομεσήμερο, σε μια συκιά από κάτω,
αστρίτης στραβογάμησε και δίνει δαγκωσιά του.
Δεν πέρασαν πέντε λεπτά μα πέρασαν αιώνες
ο καβαλάρης το θρηνεί, χαϊδεύει τους λαγώνες.
«Σύντροφε που ξανοίγεσαι, που χάνεσαι και φεύγεις;
Ας δώσουμε όρκο. Με καιρούς θα σ' εύρω ή θα μ' εύρεις».
Σκυφτός γυρνάει στο σπίτι του, σκυφτός την πόρτα ανοίγει,
καρφώνει τα παράθυρα και στο πιοτό το ρίχνει.
Το άλογο στο μεταξύ τα όρνια το τυλίξαν
το σκελετό και την ουρά μονάχα που τ' αφήσαν.
Περνούσε κι ένας μάστορας που 'μαθε στην Κρεμόνα
να φτιάχνει βιόλες και βιολιά που να κρατάνε χρόνια.
Είδε την τρίχα της ουράς άσπρη και μεταξένια,
την πήρε κι έφτιαξε μ' αυτή δοξάρια ένα κι ένα.
Δυο μήνες έκανε ο νιος ν' ανοίξει παραθύρι
την Τρίτη την πρωτομηνιά βγαίνει στο πανηγύρι.
Εκεί 'ταν λαουτιέρηδες που θέλαν' παρακάλια
ήταν κι ένας βιολιτζής που έπαιρνε κεφάλια.
«Γεια και χαρά στου βιολιτζή. Χρήμα πολύ θα δώσω.
Θέλω ν' ακούσω απ' τα καλά, μήπως και ξαλαφρώσω».
Δέκα φορές το πέρασε ρετσίνι το δοξάρι,
ταιριάζει στο σαγόνι του, τ' όργανο με καμάρι,
και σαν αρχίζει δοξαριές, μια πάνω και μια κάτω,
τον κόσμο φέρνει ανάποδα, τη γη μέσα στο πιάτο.
Πετάει με χούφτες τα λεφτά, ο άντρας και χορεύει
ακούγεται χλιμίντρισμα και το μυαλό του φεύγει..." Αδημονώ για την τρίτη φορά, ώστε να μου τριτώσει το κακό...
Υπάρχει μια πάθηση αρκετά βασανιστική. Κολλάει στο δέρμα σου, το διαπερνά και ποτίζει με την τοξικότητά του τα σωθικά σου. Μόνο, που το κάνει με την αντίστροφη φορά: ξεκινά από την ψυχή προς τα έξω, για να καταλήξει να δηλητηριάζει το δέρμα ολάκερο, το οποίο αποπνέει από τους πόρους του, την μυρωδιά του θανάτου. Η κακοηθέστατη διάθεση εξάπλωσης της και σε άλλους ανθρώπους, ανυπόφορη. Η δύναμη της, ολέθρια. Η δίψα της, άσβηστη. Κανένα φάρμακο μέχρι τώρα δεν έχει βρεθεί για αυτήν. Κάτι παρόμοιο συνέβη και στον αρχαίο ήρωα, Ηρακλή με τον δηλητηριασμένο μανδύα που φόρεσε. Δεν είναι τυχαία η σύγκριση και το παράδειγμα. Μόνο Ηρακλήδες, κολλάνε αυτή την πάθηση. Και κανείς τους δεν έχει γλιτώσει μέχρι σήμερα. Μόνο η φωτιά, κατόρθωσε και έσβησε την κάψα της ψυχής τους...
Η πάθηση λέγεται Ηθικός Ναρκισσισμός και ενώ φαντάζει πεποίθηση για τους πάσχοντες ότι κατέχουν το "ορθό" και το "ηθικό", (και έτσι είναι πράγματι), αυτό δεν μπορεί να αποδειχτεί ποτέ, διότι αυτή ακριβώς είναι η φύση της πάθησης: να μην αποδεικνύεται στο έπακρο, να μην αποκαλύπτεται, να μην μοιράζεται, να μην ενσαρκώνεται από τους άλλους. Τρώει έναν-έναν, τη φορά, εμποδίζοντας έτσι την κοινωνική έκφρασή της και αυτό το στοιχείο είναι που την κάνει να λειτουργεί ως πάθηση. Είναι ίσως η μόνη αρρώστια, που επειδή ακριβώς δεν μεταδίδεται και στους άλλους ταυτόχρονα, και δεν παίρνει χαρακτήρες πανδημίας, σκοτώνει τους ίδιους τους φορείς της, πριν κατορθώσουν να την μεταδώσουν. Και γεννιέται από αδιευκρίνιστους λόγους, πιθανότατα σχετιζόμενη με γενετική προδιάθεση. Διότι, είπαμε, αυτή η πάθηση γεννιέται από τα μέσα μας και μέχρι να βγει προς τα έξω, έχω λιώσει κόκαλα, μυαλό, ψυχή και σώμα. Στο τέλος, μένει να αναδύεται στην ατμόσφαιρα, μια μόνο απόπνοια κάποιου ανθρώπου που έζησε κάποτε και προσπάθησε να πει κάτι... Άντε, ίσως ακόμα, να απομένει και μια σταγόνα ξεραμένου αίματος στην άκρη κάπου αγκαθιού που είχε κάποια στιγμή λαβώσει ένα στήθος.
"A Gift of a Thistle (from BraveHeart)"
Πριν τον λιώσει όμως, η ασθένεια, ο ασθενής προλαβαίνει να φωνάξει ως τελευταία του κραυγή αγωνίας (κάτι σαν τελευταία του επιθυμία, νομίζω), αυτό που έχει αποτυπωθεί στο ανυπέρβλητο τραγούδι των Χαΐνηδων και το οποίο συμπυκνώνει την συμπαντική έννοια του Ηθικού Ναρκισσισμού, με τόση γλαφυρότητα:
"για ιδέστε όλοι, δες τε και μένα, άλλο δεν βαστώ..."
Και κυρίως, η ανωτέρω παράκληση, απευθύνεται κυρίως στο έτερον ήμισυ που είναι κάπου εκεί έξω και αναμένει, με απώτερο σκοπό, να πολλαπλασιαστεί αυτός ο Ηθικός Ναρκισσισμός του πάσχοντος και στις επόμενες γενιές. Τόσο αυτοκαταστροφική είναι αυτή η πάθηση, που μέχρι και την εξέλιξη έχει διαποτίσει...
Υ.Γ.: Αυτή η ανάρτηση αφιερώνεται σε όλους εκείνους που έχω συναντήσει στο δρόμο μου (λίγοι, αλλά διαμαντένιοι), που οι κεραίες μου, μού επέτρεψαν να γευτώ το μεγαλείο του ήθους τους. Φυσικά, πρώτος και καλύτερος ο αντίστοιχος Καπετάν-Μιχάλης μου... (και όποιος κατάλαβε, κατάλαβε)
Πρόσφατα σε μια συνέντευξη για υποψηφιότητα σε ένα πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών, όταν ανέφερα ότι έχω τελειώσει το τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, αμέσως, η καθηγήτρια της επιτροπής επιλογής υποψηφίων με ρώτησε γοητευμένη με ενθουσιασμό: "του Παντείου;", "όχι, του Πανεπιστημίου Αιγαίου", της απάντησα, "Α, οκ", μου ανταπάντησε με έκδηλη σνομπ φωνή, απο-γοητευμένη, σαν να μου έλεγε σιγά τα ωά Τουρκίας... Ήθελα, σήμερα που την ξαναείδα, στο εναρκτήριο μάθημα του μεταπτυχιακού αυτού προγράμματος, να της παραθέσω την κάτωθι ανακοίνωση, αλλά την κρατάω για τον εαυτό μου και τους πιστούς μου αναγνώστες, υπενθυμίζοντας σας, ότι "η αλήθεια κρύβεται πέρα από το προφανές", όπως είχε πει και ο αγαπητός Σέρλοκ... "Οκτώ ελληνικά πανεπιστήμια συγκαταλέγονται στη λίστα της Παγκόσμιας Ακαδημαϊκής Κατάταξης για το 2019, που αξιολογούνται από ένα από τα σημαντικότερα συστήματα κατάταξης πανεπιστημίων, το Times Higher Education World University Rankings (THE). Από τα οκτώ ελληνικά, το Πανεπιστήμιο της Κρήτης διατηρεί την πρώτη θέση, ενώ φέτος στην παγκόσμια λίστα συμπεριλαμβάνεται και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, στη θέση 1001+.
Το Πανεπιστήμιο Κρήτης διατηρεί την θέση κατάταξης 351-400, που είχε και το 2018, και ακολουθεί το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθήνας, το οποίο διατηρεί τη θέση 501-600 και ανέρχεται από την 5η θέση μεταξύ των ελληνικών πανεπιστημίων στην δεύτερη. Στην τρίτη θέση μεταξύ των ελληνικών ιδρυμάτων ανεβαίνει το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, και παγκοσμίως κατέχει την θέση κατάταξης 601-800, ενώ ακολουθεί το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, στη θέση 601-800, υποχωρώντας ωστόσο, από την δεύτερη θέση που βρισκόταν πέρσι, στην 4η για το 2019.
Στην 5η θέση από την 3η πέρσι, έπεσε και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το οποίο στην παγκόσμια κατάταξη διατηρεί τη θέση 601-800. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων βρίσκεται στην 6η θέση (από την τέταρτη), ενώ υποχώρησε και στην παγκόσμια κατάταξη από τη θέση 501-600 στην 601-800. Το Πανεπιστήμιο Πάτρας έπεσε από τη θέση 601-800 της διεθνούς κατάταξης στην 801-1000. Η πρύτανης του πανεπιστημίου Αιγαίου, Χρυσή Βιτσιλάκη, χαιρέτισε σε ανακοίνωσή της τη διάκριση του ιδρύματος, λέγοντας ότι η ανοδική πορεία του επιβραβεύει και ενθαρρύνει τις προσπάθειες της ακαδημαϊκής κοινότητας να εδραιώσει και να συνεχίσει να αναδεικνύει το ίδρυμα ως διεθνές κέντρο Αριστείας στην έρευνα και την εκπαίδευση και ότι η αναγνώριση αποτελεί σημαντικότατο κεφάλαιο για τις σπουδές και το μέλλον των φοιτητών." Να μην κάνω λόγο για το Πάντειο, λοιπόν... Να επιβεβαιώσω όμως, και εγώ, από την μικρή μου διέλευση από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, ότι πραγματικά αξίζει πολλά συγχαρητήρια σε όλους που δουλεύουν εκεί και τους ευχαριστώ για τις όμορφες στιγμές και τις γόνιμες σκέψεις και προβληματισμούς που με βοήθησαν να κυοφορήσω...!
Δεν θυμάμαι με τι αφορμή έπεσε στα χέρια μου αυτό το βιβλίο, όταν ήμουν φοιτητής ακόμα. Όσο προχωρώ, τόσο αντιλαμβάνομαι τη σπουδαιότητα του "Πίσω μου στέκει..." Στη λέξη "ο Θεός", μπορεί κανείς να βάλει "Η Συνείδηση", "Η Αυτοκριτική", "Ο Σεβασμός" ή ό,τι άλλο μπορεί να ελέγξει σε ένα επίπεδο ανώτερο από την μικρή επιπόλαιη κρίση μας, την κάθε απόφαση και ενέργειά μας. Σπουδαίο βιβλίο. Ακόμα πιο σπουδαίο να το ζεις. Και οι απέξω, πιθανότατα δεν θα πάρουν μυρωδιά. Ας έχει. Αυτό που λαμβάνεις σε επίπεδο συνείδησης και αυτοκυριαρχίας δεν έχει αντίστοιχό του. Αυτό είναι το σπουδαίο παίζοντας με τη ζωή και το θάνατο: ο σεβασμός, σε εαυτόν και αλλήλους, παρά το φαινομενικό αυτό "παιχνίδι".
"...Από την Αναγέννηση και ύστερα οι δυο μεγάλες αντίπαλες δυνάμεις, του ομαδικού ναρκισσισμού και του ουμανισμού, αναπτύχθηκαν καθεμία με τον δικό της τρόπο. Δυστυχώς, η ανάπτυξη του ομαδικού ναρκισσισμού έχει ξεπεράσει κατά πολύ εκείνη του ουμανισμού. Ενώ την εποχή του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης φαινόταν πιθανόν ότι η Ευρώπη ήταν έτοιμη για την ανάδυση του πολιτικού και θρησκευτικού ουμανισμού, αυτή η υπόσχεση δεν κατάφερε να πραγματωθεί. Αναδύθηκαν νέες μορφές ομαδικού ναρκισσισμού, που κυριάρχησαν τους επόμενους αιώνες. Αυτός ο ομαδικός ναρκισσισμός πήρε ποικίλες μορφές: θρησκευτικός, εθνικός, φυλετικός, πολιτικός. Προτεστάντες κατά καθολικών, Γάλλοι κατά Γερμανών, λευκοί κατά μαύρων, Άριοι κατά μη Αρίων, κομμουνιστές κατά καπιταλιστών. Όσο διαφορετικό και αν είναι το περιεχόμενο σε κάθε περίπτωση, ψυχολογικά έχουμε να κάνουμε με το ίδιο ναρκισσιστικό φαινόμενο και τις συνέπειες του φανατισμού και της καταστροφικότητας που αυτό συνεπάγεται. Ενώ ο ομαδικός ναρκισσισμός αναπτυσσόταν, το ίδιο συνέβαινε και με το ισοδύναμό του – τον ουμανισμό. Τον δέκατο όγδοο και δέκατο ένατο αιώνα -από τον Σπινόζα, τον Λάιμπνιτς, τον Ρουσό, τον Χέρντερ, τον Καντ, τον Γκαίτε και τον Μαρξ- αναπτύχθηκε η σκέψη ότι η ανθρωπότητα είναι ένα, ότι κάθε άτομο φέρει μέσα του ολόκληρη την ανθρωπότητα, ότι δεν πρέπει να υπάρχουν προνομιούχες ομάδες που να υποστηρίζουν ότι τα προνόμιά τους βασίζονται στην εγγενή ανωτερότητά τους. Ο Πρώτος Παγκόσμιος πόλεμος αποτέλεσε βαρύ πλήγμα στον ουμανισμό και προκάλεσε ένα ολόκληρο εντεινόμενο όργιο ομαδικού ναρκισσισμού: στην εθνική υστερία σε όλες τις εμπόλεμες χώρες του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου, στον ρατσισμό του Χίτλερ, στην ειδωλοποίηση του κόμματος του Στάλιν, στον θρησκευτικό φανατισμό μουσουλμάνων και ινδουιστών, του δυτικού αντικομμουνιστικού φανατισμού. Αυτές οι ποικίλες εκδηλώσεις του ομαδικού ναρκισσισμού έχουν φέρει τον κόσμο στο χείλος της αβύσσου μιας ολοκληρωτικής καταστροφής. Ως αντίδραση σε αυτή την αυξανόμενη απειλή απέναντι στην ανθρωπότητα, παρατηρείται σήμερα μια αναγέννηση του ουμανισμού σε όλες τις χώρες κι μεταξύ των εκπροσώπων διαφορετικών ιδεολογιών. Υπάρχουν ριζοσπάστες ουμανιστές μεταξύ των καθολικών και των προτεσταντών θεολόγων, μεταξύ σοσιαλιστών και μη σοσιαλιστών φιλοσόφων. Κατά πόσο ο κίνδυνος της ολοκληρωτικής καταστροφής, οι ιδέες των νέο-ουμανιστών και οι δεσμοί που δημιούργησαν μεταξύ όλων των ανθρώπων τα νέα μέσα επικοινωνίας, θα είναι αρκετά για να ανακόψουν τα αποτελέσματα του ομαδικού ναρκισσισμού, είναι ένα ερώτημα που μπορεί να καθορίσει τη μοίρα της ανθρωπότητας. Η όλο και αυξανόμενη ένταση του ομαδικού ναρκισσισμού –που απλώς μεταστρέφεται από θρησκευτικός σε εθνικός, φυλετικός και κομματικός- είναι πράγματι ένα απροσδόκητο φαινόμενο. Πρώτα απ’ όλα, λόγω της ανάπτυξης των ουμανιστικών δυνάμεων από την εποχή της Αναγέννησης και ύστερα στην οποία αναφερθήκαμε νωρίτερα. Επιπλέον, λόγω της εξέλιξης της επιστημονικής σκέψης που υποσκάπτει τον ναρκισσισμό. Η επιστημονική μέθοδος απαιτεί αντικειμενικότητα και ρεαλισμό, απαιτεί να βλέπει κανείς τον κόσμο ως έχει και όχι διαστρεβλωμένο από τις επιθυμίες και τους φόβους του. Απαιτεί να είμαστε ταπεινοί απέναντι στα δεδομένα της πραγματικότητας και να αποκηρύξουμε κάθε ελπίδα παντοδυναμίας και παντογνωσίας. Η ανάγκη κριτικής σκέψης, πειραματισμού, απόδειξης, επιστημονικής αμφιβολίας – όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά της επιστημονικής προσπάθειας και είναι ακριβώς οι μέθοδοι στοχασμού που τείνουν να αντισταθμίζουν τον ναρκισσιστικό προσανατολισμό. Αναμφίβολα, η μέθοδος της επιστημονικής σκέψης έχει επηρεάσει την ανάπτυξη του σύγχρονου νέο-ουμανισμού και δεν είναι τυχαίο ότι οι πιο εξαίρετοι φυσικοί επιστήμονες της εποχής μας είναι ουμανιστές. Ωστόσο, αν και η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων στη Δύση έχουν «διδαχτεί» την επιστημονική μέθοδο στο σχολείο ή στο πανεπιστήμιο, η μέθοδος της επιστημονικής, κριτικής σκέψης δεν τους άγγιξε ποτέ πραγματικά. Επίσης, οι περισσότεροι επαγγελματίες στον τομέα των φυσικών επιστημών έχουν παραμείνει τεχνικοί και δεν έχουν αποκτήσει επιστημονική νοοτροπία. Για την πλειοψηφία, η επιστημονική μέθοδος που διδάχτηκαν είχε ακόμη πιο περιορισμένη σημασία. Αν και μπορούμε να πούμε ότι η ανώτατη μόρφωση έχει την τάση να απαλύνει σε κάποιο βαθμό και να τροποποιεί τον ατομικό και τον ομαδικό ναρκισσισμό, δεν έχει αποτρέψει τους περισσότερους μορφωμένους ανθρώπους από το να προσχωρήσουν σε εθνικά, φυλετικά και πολιτικά κινήματα που αποτελούν έκφραση του σύγχρονου ομαδικού ναρκισσισμού. Φαίνεται, αντιθέτως, ότι η επιστήμη έχει δημιουργήσει ένα νέο αντικείμενο ναρκισσισμού – την τεχνική. Η ναρκισσιστική έπαρση του ανθρώπου ως δημιουργού ενός μέχρι πρότινος αδιανόητου κόσμου πραγμάτων -ως εφευρέτη του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης, της ατομικής ενέργειας, των διαστημικών ταξιδιών- και επίσης, ως δυνητικού καταστροφέα όλου του πλανήτη, του πρόσφερε ένα νέο αντικείμενο ναρκισσιστικής αυτομεγάλυνσης. Μελετώντας το συνολικό αυτό πρόβλημα της ανάπτυξης του ναρκισσισμού στη σύγχρονη ιστορία, θυμάται κανείς τη δήλωση του Φρόυντ ότι ο Κοπέρνικος, ο Δαρβίνος και ο ίδιος, πλήγωσαν βαθιά τον ναρκισσισμό του ανθρώπου, υπονομεύοντας την πίστη του στον μοναδικό ρόλο του στο σύμπαν και στη συνείδησή του ως μιας στοιχειώδους πραγματικότητας ανεπίδεκτης περαιτέρω ανάλυσης. Αλλά ενώ ο ναρκισσισμός του ανθρώπου πληγώθηκε κατά αυτόν τον τρόπο, δεν έχει μειωθεί όσο φαίνεται. Αντέδρασε μεταθέτοντας τον ναρκισσισμό του σε άλλα αντικείμενα: έθνος, φυλή, πολιτική πίστη, τεχνική..."
(απόσπασμα από σελ. 100-103, του βιβλίου "Η Καρδιά του Ανθρώπου, η δύναμη της για το καλό και το κακό", του Erich Fromm, μτφρ. Χρήστου Μπουραξή, εκδόσεις ΔΙΟΠΤΡΑ, 2017, ένα βιβλίο όμως που για πρώτη φορά εκδόθηκε το 1964...) Αν κάτι πρέπει να ειπωθεί ως διαπίστωση του ψυχογραφήματος της Ιστορίας, της Κοινωνίας και του Ανθρώπου, σίγουρα θα ήταν το παραπάνω απόσπασμα που στα αυτιά μου ακόμα εκκωφαντικά αντηχεί την μεγάλη Αλήθεια: αυτήν, της διαχρονικής σύγκρουσης των δυο μεγάλων κατευθυντήριων δυνάμεων, του Ουμανισμού και του Ναρκισσισμού. Το παραπάνω απόσπασμα τα είπε όλα. Όλες μου τις σκέψεις, όλες μου τις αναζητήσεις, όλες μου τις ανησυχίες.
Ήταν Δευτέρα 13 Αυγούστου του 1849, κάτι τέτοιες μέρες, όταν ο Δαρβίνος βίωνε μια ακόμα εξαντλητική κρίση πανικού στο σώμα του, ενώ βρισκόταν στο σπίτι του, κάπου στην Βικτωριανή Αγγλία της εποχής του. Ιδρώτας, αίσθημα επικείμενου θανάτου, τρόμος, αβεβαιότητα, φόβος... Δεν θα μάθει κανείς, αν όλες αυτές οι κρίσεις πανικού ξεκίνησαν από τη διαπίστωση του, ότι στο φαινόμενο της ζωής δεν υπάρχει χώρος για τον Φιλάνθρωπο και Φιλεύσπλαγχνο Θεό, όπως έγινε αντιληπτό και αποτυπώθηκε μέσα από τη θεωρία του περί Εξέλιξης και Φυσικής Επιλογής. Αυτό που θα γίνει αντιληπτό όμως, από την εποχή του και ύστερα, είναι η διαπίστωση ότι δεν εξουσιάζει τη Ζωή κάποιος Θεός, αλλά ο πιο δυνατός. Αυτή η καθαίρεση του Θεού ήταν που ώθησε τον Άνθρωπο, να αναλάβει δράση και να γίνει ο νέος Θεός επί Γης, ο νέος Δημιουργός, ο νέος Εξουσιαστής. Για κακή τύχη του Ανθρώπου, άρχισε να εξουσιάζει τις υπόλοιπες μορφές ζωής - φυσικά δεν ξέφυγαν και οι συνάνθρωποί του, οι οποίοι θεωρήθηκαν και εκείνοι "ζώα" ικανά προς εκμετάλλευση. Δεν άργησε να εξαπλωθεί το αίτημα αλλαγής της εξουσίας και σε άλλες μορφές της κοινωνικής ζωής, έτσι ο Διαφωτισμός ως ιδέα, ως συμπεριφορά και ως νέος τρόπος ζωής, ρίζωσε για τα καλά στις επερχόμενες κοινωνίες, με βασικό κορμό ανάπτυξης, τις νέες επιστήμες που αναδύονταν: Βιολογία, Γεωλογία, Αστρονομία, Ιατρική. Σήμερα, όμως είμαστε δυο βήματα παραπέρα. Το πρώτο βήμα ήταν οι άνθρωποι, (πιστοί στην τροχιά που χάραξε ο παππούς Δαρβίνος, που θέλει τον ανταγωνισμό μέχρι θανάτου να κινεί τα νήματα της ύπαρξης), να ανταγωνίζονται όχι μόνο ποιος θα επιβιώσει ανάμεσα στα υπόλοιπα είδη -αυτό έχει ήδη επιτελεστεί- αλλά ανάμεσα κυρίως στο ίδιο είδος, το ανθρώπινο. Και το δεύτερο, (το ακόμα πιο εντυπωσιακό) βήμα, είναι ότι οι άνθρωποι, άρχισαν να πλήττουν με αυτό το παιχνίδι εξουσίας απέναντι στους συνανθρώπους τους και πλέον εκφράζουν μια συμπεριφορά επιπολαιότητας, υπερβολικής ικανότητας και άνεσης στην "αντίληψη και διαχείριση" του κόσμου ετούτου... Οι σημερινοί άνθρωποι, μέσω της επιστήμης, του Διαφωτισμού, της Φυσικής Επιλογής, είναι οι καλύτεροι πάνω στη Γη, που κατέχουν τα πάντα και το ξέρουν. Αλλά το έχουν βαρεθεί. Έχουν χάσει το νόημά τους. Τα κατέκτησαν όλα, δεν υπάρχει κανένα κίνητρο για κάτι παραπέρα. Μπορεί να ενθουσιάζονται πρόσκαιρα με κάτι καινούργιο που βρίσκει η τεχνολογία και η επιστήμη, είτε αυτό λέγεται το νέο iphone, είτε το 3D-printing είτε ο,τιδήμοτε άλλο, αλλά μετά την ευρεία χρήση του αυτό το "κάτι νέο" ξεφουσκώνει και παλιώνει. Είναι ακριβώς, όπως ενθουσιάζονται τα μωρά με ένα νέο παιχνίδι, το κάνουν κόσκινο, το αποδιοργανώνουν και μετά το παραπετούν και το βαριούνται, χωρίς πλέον να έχει κανένα νόημα η ύπαρξή του. Αυτό έχει καταφέρει ο σημερινός άνθρωπος: να αποδομήσει το φαινόμενο της Ζωής, της Ύπαρξης και του Δημιουργού. Αρχής γενομένης από τον παππού Δαρβίνο, ο οποίος κατάλαβε πρώτος το εύρημά του και αντίκρυσε πρώτος το πραγματικό κενό. Αυτό που φυσικά δεν μπορούσε να καταλάβει όμως τότε, ήταν η κατεύθυνση προς την οποία θα οδηγούσε όλο αυτό το επίτευγμά του: στην ανοησία, δηλαδή σε μια ζωή χωρίς νόημα, α-νόητη. Διότι, η αποδόμηση της Βιολογίας, οδήγησε σε αποδόμηση της Ανατομίας, και αυτή σε αποδόμηση της Φυσιολογίας, και τελικά σε αποδιοργάνωση της Σκέψης και του Πνεύματος, σε επιπολαιότητα στις αποφάσεις, σε άρση των φραγμών, των ορίων. Δεν υπάρχει κάτι που ο σημερινός άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει. Όλα είναι εφικτά καθώς δεν έχει ανταγωνισμό στον πλανήτη. Έτσι, όμως, δεν υπάρχει και ζωή στον πλανήτη, αφού ο ανταγωνισμός είναι το βασικό κίνητρο της Εξέλιξης της Ζωής όπως βρήκε ο μέγας Δαρβίνος... Η φοβερή διαπίστωσή του Δαρβίνου λοιπόν, ήταν συνάμα η αλήθεια της ύπαρξης του ανθρώπου μα και το τέλος της. Η ανάσταση της αντίληψης, μα και ο τάφος της νοηματοδότησής της. Η άνοδος της γνώσης μα και η καταβαράθρωση της ψυχής. Μια νέα αρχή, που οδηγεί όμως σε ένα βέβαιο τέλος. Συνοψίζοντας την αλυσίδα της εξέλιξης: Εν αρχή ήταν ο Θεός. Μετά ήρθε ο Άνθρωπος και τον καθαίρεσε, παίρνοντας αυτός τη θέση του. Για να έρθει κατόπιν ένας άλλος Άνθρωπος και να καθαιρέσει με τη σειρά του τον πρώτο Άνθρωπο. Και μετά ένας τρίτος, που έδιωξε τον δεύτερο, κοκ. Για να φτάσουμε στον σημερινό, τελευταίο Άνθρωπο, ο οποίος βαριέται με όλο αυτό το παιχνίδι του ανέβα-κατέβα, όλα του φαίνονται το ίδιο και πλέον κατεβαίνει μόνος του από το θρόνο του και πέφτει, πέφτει, πέφτει... Το σίγουρο είναι ένα: ότι ο παππούς Δαρβίνος ησύχασε από τις βασανιστικές κρίσεις πανικού που τον ταρακουνούσαν σύγκορμα. Καληνύχτα παππού Δαρβίνε! Καλή ανάπαυση. Δεν ξέρουμε την εξέλιξη της πτώσης. Αυτό θα το γράψουν οι Εξελικτικοί Ανθρωπολόγοι του μέλλοντος!
