Μια έξοδος κινδύνου


Για εκείνο το ρυακάκι, που μας διαποτίζει, που μας ξεπλένει, που κουβαλά μαζί του κάθε μας σκέψη ή αμαρτία, που κυλά μέσα μας αενάως και που τον κόσμο γυρεύει να πλημμυρίσει...

Για εκείνο το ρυακάκι θέλω να μιλήσω απόψε, αλλά δεν ξέρω πώς...

Με λόγια; Με πράξεις; Με μουσική; 
Ζωγραφίζοντας ένα χαμόγελο στα χείλη ενός παιδιού;

Μήπως, αφήνοντάς το να περάσει έτσι απλά, επιτρέποντας στον λευκό θόρυβο των τρεχούμενων νερών του, να δροσίσει τις όχθες των ονείρων και να αποκοιμίσει τις ανεκπλήρωτες επιταγές του χρόνου...;

Πόσο θα ήθελα να χαθώ για πάντα στο ρηχό βυθό σου, 
απαλό ρυακάκι μου,
εσύ, μια έξοδος κινδύνου, 
απέναντι στη βαθειά ρηχότητα της εποχής μας...;





"River Flows in You"
by Yiruma



Να γίνει από το παλαιό, το νέο


Να γίνει από το παλαιό, το νέο

Ξεκινάς για ελεύθερη πτήση,
   θαρραλέος, ορεξάτος, ανυποψίαστος,
   με ορθό ανάστημα, θαρρείς πως τα ορίζεις όλα...

Στα μισά του δρόμου, οι μηχανές εγκαταλείπουν,
   τα φτερά τσακίζουν, τα νέφη πυκνώνουν...

Και τότε χάνεσαι σε ελεύθερη πτώση,
   στο κενό το αβυσσαλέο, ανόρεχτος, 
   χωρίς να κυβερνάς ούτε τα κομμάτια σου τα σκόρπια...

Είναι τότε που ένα χέρι σε τραβά ψηλά,
   να ξαναχτίσεις σου ζητά, το όνειρο των νέων...
   και σαν ορίζει ο καιρός, πιο δυνατό υπόσχεται 
   να γίνει, απ' το παλαιό, το νέο...

(by astromonos)





Η φύση γύρω μας, γελά...



Η φύση γύρω μας, γελά με τα καμώματα του ανθρώπου
και το μυαλό μας, φτιάχνει σενάρια,
όχι επιστημονικής φαντασίας,
αλλά σενάρια της πραγματικότητάς μας...
Μέσα σε αυτά τα σενάρια ζούμε,
αναπνέουμε, οδηγούμε, τυραννιόμαστε,
είτε αυτό γίνεται αντιληπτό, είτε όχι...

Παραθέτω κάποιες εικόνες που μου τράβηξαν τη σκέψη,
και με έκαναν να γελάσω μα και ταυτόχρονα να κλάψω...

Πόση πληροφορία γύρω μας κρυμμένη,
που με ένα χάδι μας απλό,
σαν ξεσκόνισμα επιφανειακό,
να αποκαλυφθεί προσμένει,
από ένα βλέμμα μανιακό...;



όταν κάποιος ζορίζεται, 
γύρω του τα βλέπει όλα αγγούρια όρθια...
να πέφτουν βροχή από τον ουρανό
και να τον περιπαίζουν



όταν κάποιος δεν βλέπει την τραγικότητα της αυτοπροβολής του,
κομπάζει για το "θηριώδες" τζιπ του,
παραβλέποντας τα "ζώα"-οδηγούς... 
(σε τι ακριβώς να αναφέρεται λοιπόν, η πινακίδα;)



και τέλος, όταν κάποιος βλέπει το στρίμωγμα της φύσης
και την υπερτροφία της παρα-φύσης...
το χώμα που στέκει εκεί καρτερικά
και το τσιμέντο που υψώνεται ψηλά,
αναπνέει από τη χαραμάδα του οξυγόνου
που του αφήνουν οι εξουσιάζοντες να ζήσει...

Αυτή η χαραμάδα όμως, αρκεί για να μην χαθεί το κύριο:
η ψυχή !


"Κοίτα να μην χαθείς"
Στίχοι, Μουσική: Σούλης Λιάκος
Ερμηνεία: Δημήτρης Ζερβουδάκης

 

"κοίτα να μην χαθείς, ψυχή μου..."


Choose differently and be correct


Ό,τι πιο ανθρωπολογικό έχω διαβάσει σε ιατρικό άρθρο, συνοψίζεται σε τούτες τις λίγες γραμμές από ένα πολύ πρόσφατο και γλαφυρό άρθρο-άποψη, στο περιοδικό JAMA, σχετικά με τη "θεραπεία της υπερχοληστερολαιμίας το 2017" (Treatment of Cholesterol in 2017):

"The key is that clinicians do not dictate treatments but help inform choices. Different people may choose differently, and all be correct for what is important to them. [...] Finally, best practice should involve regular reassessment of the patient’s preference, medication approach, and tolerance to the medication."

Ευτυχώς, που υπάρχουν εμβόλιμα και κάποιες τέτοιες προσεγγίσεις (εντός του ίδιου του μη-προσεγγίσιμου συστήματος της σύγχρονης Ιατρικής πράξης), για να μην ξεχνάμε και το διαχρονικό στόχο της Ιατρικής...

Το γνωστό "όλοι διαφορετικοί, όλοι ίσοι", λοιπόν, συνεπάγεται επειδή "όλοι διαφορετικοί, αλλά όλοι σωστοί για το πρόβλημά τους και άρα τελικά όλοι ίσοι..."

Άνω σχώμεν τας τελείας...



Συνήθως, όταν η μουσική συναντά την ποίηση, την απογειώνει...


Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις, που την διαστρεβλώνει και την παρεξηγεί, ή τουλάχιστον, την παραλάσσει από την αρχική της νοηματική μορφή με την οποία ο ίδιος ο δημιουργός της, την μπόλιασε...


Ένα τέτοιο τρανταχτό παράδειγμα είναι το ποίημα "Άρνηση" του Σεφέρη, σε μελωποίηση Μίκη Θεοδωράκη.


Και η όλη παρεξήγηση, είναι η αδυναμία της μουσικής να αποδώσει μια άνω τελεία !


Ας παρακολουθήσουμε το ποίημα και ας προσπαθήσουμε να μπούμε στην ατμόσφαιρά του:



Άρνηση 


Στο περιγιάλι το κρυφό 

κι άσπρο σαν περιστέρι 
διψάσαμε το μεσημέρι
μα το νερό γλυφό. 

Πάνω στην άμμο την ξανθή 

γράψαμε τ’ όνομά της
ωραία που φύσηξε ο μπάτης 
και σβήστηκε η γραφή. 

Με τι καρδιά, με τι πνοή, 

τι πόθους και τι πάθος 
πήραμε την ζωή μας• λάθος! 

κι αλλάξαμε ζωή...



Ο ποιητής -κατά τη δική μου πάντα ερμηνεία- προσπαθεί να τονίσει τον τρόπο και τη στάση ζωής τα οποία συνόδευαν τους οδοιπόρους του ποιήματος (αναφέρεται σε πρώτο πληθυντικό) ώστε να πάρουν μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Και όταν αναφωνεί ότι ήταν όλο αυτό "λάθος", δεν περιορίζεται μόνο στην κατεύθυνση ζωής, ως μια απλή επιλογή πορείας, αλλά γιγαντώνεται για να συμπεριλάβει όλα αυτά που υπονοεί πριν την άνω τελεία, δηλαδή, όλο εκείνο το πάθος, την ένταση, την πεποίθηση και την (εν)κάρδια (εν)συναίσθηση ότι διαλέγει μια στάση ζωής -και συνεπώς και μια συγκεκριμένη κατεύθυνση- που αρθρώνεται σε ένα ολόκληρο αξιακό σύστημα συμπεριφοράς και υποστήριξης αυτής της συμπεριφοράς. Άρα, δεν είναι μόνο η κατεύθυνση του δρόμου της ζωής, αλλά είναι όλα εκείνα τα στοιχεία με τα οποία επενδύει την επιλογή του για τη συγκεκριμένη κατεύθυνση καθώς και όλα εκείνα τα εφόδια που κουβαλά στο δισάκι του ο οδοιπόρος για να τον συντροφεύουν στο μακρύ ταξίδι αυτής της κατεύθυνσης. Δεν είναι η κατεύθυνση, αλλά ο δρόμος. Δεν είναι το σημείο του ορίζοντα που μετρά, αλλά η βούληση να φτάσει κανείς ως εκεί. Δεν είναι το τέλος στον χάρτη που αναζητείται επίμονα, αλλά η αρχή του.


Και όταν συνειδητοποιούν οι οδοιπόροι του ποιήματος το λάθος, δεν είναι λοιπόν η λάθος κατεύθυνση, όπως πιθανόν αποδίδεται λανθασμένα από τον τραγουδιστή, ο οποίος δεν φρενάρει και λέει μονοκόματα τη φράση "πήραμε τη ζωή μας λάθος", εξωστρακίζοντας εντελώς την άνω τελεία από το ποίημα, αλλά είναι πρωτίστως η λάθος αντίληψη, η λάθος ενσυναίσθηση, το λάθος αξιακό σύστημα, που η ψυχή γεννά δημιουργώντας ουτοπικές κατευθύνσεις και τις οποίες καλείται έπειτα να διαβεί το τυραγνισμένο σαρκίο... Άρα, το λάθος δεν είναι η διαδρομή, αλλά η χάραξή της και η αρχική πεποίθηση σιγουριάς και πάθους που ντύνει την απόφαση έναρξης μιας τέτοιας διαδρομής...


Το σημείο της άνω τελείας, που διαχωρίζει όλες εκείνες τις σφριγηλές έννοιες περί αξιακού συστήματος πριν από αυτήν, και όλες εκείνες τις αφυδατωμένες έννοιες που έπονται μετά από αυτήν, σε μια ενδιάμεση συνειδητοποίηση του λάθους που χωρίζει αυτούς τους δυο κόσμους, είναι κάτι που διαπραγματεύεται και η Εκκλησία με εκείνο το "άνω σχώμεν τας καρδίας", αλλά και ο άλλος τεράστιος ποιητής Καβάφης με το ποίημα του "Ιθάκη".


Αφενός, η Εκκλησία, επιβεβαιώνει την "εναπόθεση" της καρδιάς του πιστού στο αξιακό σύστημα του Χριστού και σε όλα εκείνα που ο Θεάνθρωπος πρεσβεύει για την Εκκλησία και τους πιστούς της. Η καρδιά λοιπόν, του πιστού, εναποτίθεται και εναπόκειται στο κοσμοείδωλο της χριστιανικής θεώρησης της πραγματικότητας και του αξιακού της ενδύματος. Η ένταση, το πάθος, η συμμετοχή, η πίστη και η πνοή, είναι βασικά προαπαιτούμενα στοιχεία που συνθέτουν τις έννοιες "προ της άνω τελείας", δηλαδή πριν ο πιστός εναποθέσει την καρδιά του και όλη του την ύπαρξη προς τα άνω και προς τον θεό του. Είναι τα στοιχεία εκείνα που γεννούν τη συνειδητοποίηση της κατεύθυνσης που πρέπει κάποιος να βαδίσει.


Το ίδιο εννοεί και ο ποιητής Καβάφης στην "Ιθάκη" του, καθώς εναλλάσσοντας τον ποιητικό του φακό, από πολλές διαφορετικές σκηνές κατευθύνσεων όπως οι Λυστριγόνες και οι Κύκλωπες, τονίζει ότι σημασία έχει, όχι η ίδια η κατεύθυνση, αλλά το ταξίδι, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο συμμετέχεις και πορεύεσαι σε μια κατεύθυνση, ο οποίος είναι ευρύτερος και ανώτερος (δηλαδή σε πιο υψηλό και πολύπλοκο επίπεδο σύλληψης) σε σχέση με την ίδια την κατεύθυνση. Ο τρόπος, η ένταση, το πάθος και η πίστη, όλα αυτά και άλλα πολλά συνθέτουν το αξιακό σύστημα ενός εκάστου από εμάς και όλο μαζί το αξιακό σύστημα είναι με μια λέξη η "Ηθική" του καθενός μας.


Άρα, όταν ο ποιητής Σεφέρης, βάζει την άνω τελεία, είναι για να διαχωρίσει δυο κόσμους αγεφύρωτους, και συγκεκριμένα έναν κόσμο παλαιάς ηθικής και έναν κόσμο νέας ηθικής (που με τα κριτήρια της παλαιάς ηθικής μπορεί αυτή η νέα, να φαντάζει ακόμα και ανήθικη...) και όχι απλά για να διαχωρίσει δυο κατευθύνσεις, μια σωστή από μια λάθος.


Η άνω τελεία λοιπόν, είναι για να διαχωρίσει δυο παντελώς διαφορετικές ζωές και όχι απλά να διαχωρίσει δυο κατευθύνσεις μέσα στην ίδια ζωή...


Η άνω τελεία του ποίηματος, είναι τελικά (δια)δήλωση περίτρανης ηθικής ματαίωσης και ηθικού διχασμού.




"Γράμμα στο Θεό"
Στίχοι: Μαριεύη Μήτρου
Μουσική, Ερμηνεία: Χρήστος Νινιός




"Στέλνω ένα γράμμα στο Θεό, 
σ' όποιον Θεό πιστεύω 
να μου χαρίσει δυο ζωές, 
εσένα να λατρεύω 
να περπατήσω μέσα σου, 
να γίνω η πνοή σου 
το δάκρυ σου, το γέλιο σου, 
καθρέφτης της ψυχής σου 
η αντανάκλασή σου... "






Υ.Γ.1: Δεν είναι τυχαίο που ο Σεφέρης και η σύζυγός του, τόνιζαν στον Θεοδωράκη και τον Μπιθικώτση, τη σημασία που έχει αυτή η άνω τελεία στο ποίημά του και την απαιτούμενη παύση που πρέπει να κάνει ο τραγουδιστής για να δηλωθεί το νόημα... Έλεγαν χαρακτηριστικά: "προσοχή στην άνω τελεία!" και είχαν θυμώσει τελικά που αποδόθηκε διαφορετικά, για να ηχογραφηθεί εκ νέου αργότερα και να αποδοθεί καλύτερα από το Γιώργο Μούτσιο!

Υ.Γ.2: Το πιο μεγάλο ερωτηματικό όμως, με το συγκεκριμένο ποίημα του Σεφέρη (και εκεί για μένα κρύβεται η σπουδαιότητα αυτού του ποιήματος), δεν είναι ο ρόλος της άνω τελείας, όσο ο ίδιος ο τίτλος του. Για ποια άρνηση μιλά ο ποιητής; Για την άρνηση της ζωής απέναντι στους οδοιπόρους της; Για την άρνηση των οδοιπόρων για την πρώτη τους ζωή που τους έβγαλε ως εδώ; Ή για την άρνηση των οδοιπόρων για τη νέα ζωή που πρόκειται να ξεκινήσουν...; Το κάθε ερωτηματικό, και ένα τεράστιο φιλοσοφικό κεφάλαιο...


Ερώτημα χωρίς απάντηση



Ανάμεσα 

στην ανικανότητα της ανωριμότητας



και 

στην κενότητα της νεωτερικότητας














τι να διαλέξεις,

για να συνεχίσεις 

να βλέπεις κατάματα το φως;


Μέχρι να βρεθεί απάντηση, 

ή τρίτη λύση,

τι να σου κάνει πια και η λογική,

πόσο το συναίσθημα ν' ανθίσει;


Οι πρώτοι ξανά που άναψαν καημοί...

Στενότης χώρου.
Στενότης σκέψης.
Στενότης πράξης.

Αυτά βλέπω γύρω μου.

Ένα σύντομο πέρασμα κάτω από την Ακρόπολη,
με έβγαλε εντελώς τυχαία σε μια γωνιά
που κατόρθωσε να ξυπνήσει τις αισθήσεις μου
και να διεγείρει μυαλό, φαντασία,
αναμνήσεις και συναισθήματα...

Μια γωνιά, που ακριβώς επειδή κατόρθωσε
να αλλάξει τις διαστάσεις της στενότητας γύρω μου,
αξίζει να σας την παραθέσω πανοραμικά, σε κανονικό μέγεθος,
όπως είναι, και όχι όπως τα στενά όρια και καλούπια της κοινωνίας μας,
επιζητούν οι σκηνές, οι σκέψεις και οι στιγμές μας, να είναι...



Μαγικό σκηνικό, θαρρείς θεατρικό,
πάντως σίγουρα τονωτικό,
και αντιδιαστελλόμενο με τη στενότητα
που ακόμα και σε αυτήν την ίδια τη γωνιά,
έχουν επιβάλλει οι κανόνες συμπυκνωτικής ανοικοδόμησης...

Ένα λιλιπούτειο θεατράκι του δρόμου λοιπόν,
πίσω του άνθρωποι να τρέχουν να σωθούν
από κάθε είδους εξαρτήσεις και μόδες
που μας έχουν επιβάλλει για να μας συν-θλίβουν τις ζωές,
απέναντι ακριβώς, ένας Καραγκιόζης έτοιμος,
να αναμετρηθεί για μια φορά ακόμη με όλα τα θηρία,
-γύρω του και εντός του-
παραμένοντας πανί με πανί,
σε ένα θέατρο γεμάτο σκιές, παράλογα πρόσωπα
και δίχως νόημα συμπεριφορές απολίτιστων...

Πιο πάνω σε έναν από τους πέριξ τοίχους,
το αποτύπωμα από μια άλλη στάση ζωής:



"Buongiorno Principessa"

να καλημερίζει επίμονα κι ευγενικά,
κάποια πριγκιπική μορφή
που κρύβεται θαρρείς, ακριβώς απέναντι της,
παιχνιδίζοντας με τη δαντέλα του ξύλινου παραθύρου,
κρυφοκοιτάζοντας τη γαλήνη της έρημης (α)γωνίας...



Και εσύ ψάχνεις ακόμα, δύσμοιρε θεατή,
ένα βλέμμα αρχαίο, αθάνατο, καθάριο,
στη στοά των αθανάτων...

Μόνο, που οι στοές αυτές άλλαξαν,
τα βλέμματα έγιναν τηλε-κατευθυνόμενα,



οι άλλοτε πηγές πνευματικής αναζήτησης, περιχαρακώνονται,
μνημονεύοντας ψεύτικα κάποιο ακάνθινο στεφάνι, κάποιου Θεανθρώπου...





Τι τους απειλεί;
Μάλλον η δική σου σωφροσύνη...

Και εκείνες οι αξίες;
Αυτές που καίνε και πυροδοτούν κορμιά,
κινούν τις σάρκες και τις σκέψεις σε άλματα προς το κενό;


Αυτές, φαίνεται σαν να χάθηκαν.
Ή πιο σωστά, σαν ποτέ να μην έζησαν πραγματικά...

Και νιώθεις, ότι "δεν μπορείς να κλάψεις όπως πρώτα..."
και στα μάτια των περαστικών, "κρεμούν ήλιοι χλωμοί..."

Μα ξέρεις, πως μένουν κρυμμένες από την παγωνιά,
κάποιες τέτοιες γωνιές, που ανέλπιστα και άξαφνα,
σε κλέβουν από τις σκέψεις σου,
και με μανιώδη θαλπωρή,
σου δίνουν βήμα και σκηνή,
να αρθρώσεις λόγο...

Και έτσι, "οι πρώτοι ξανά που άναψαν καημοί" μέσα σου,
αναζωπυρώνονται, έστω για μια στιγμή,
ακόμα και δίχως υπαρκτούς θεατές,
και εσύ να δίνεις παράσταση. 

"Ο Καραγκιόζης θεατής του Καραγκιόζη",

είναι η παράστασή σου!



"Δεν αγαπάς"
Ποίηση: Κώστας Καρυωτάκης
Μουσική: Λουκάς Θάνου
Ερμηνεία: Νίκος Ξυλούρης



Υ.Γ.: Πιο ταιριαστή μουσική υπόκρουση για αυτό που έζησα δεν νομίζω να βρω...
Και αυτή της αξίζει να βγει έξω από τα στενά όρια!



Φύσις 3



Φύσις και Στρες.

Φυσιολογικό στρες, 
     (θέλουν να μας πείσουν...)
Άδειες τσέπες, 
(θέλουν και τις ζωές μας να αδειάσουν...)


Φύσις και Flight or Fight or Freeze...

But what about the Fridge ?


Μια αντι-στρες ιδέα εδώ.



"Πόλεις του καλοκαιριού"

Στίχοι: Μπέτυ Κομνηνού
Μουσική, Ερμηνεία: Νένα Βενετσάνου


"Και η ζωή σαν στρατός,
σας πονάει και σας αλλάζει..."


Φύσις 2




Φύσις και Φυσικοί.
Φύσις και Φυσικοί Νόμοι.
Φύσις και Παρανόμοι.
Η προέλευσις;
Ο νομοθέτης;

Ένα μπορώ να πω:

κοινός προορισμός
και
αέναα προδιαγεγραμμένη μοίρα...

Μια ιδέα εδώ.



ή πιο απλά:

η Σάρα, η Μάρα και το κακό συναπάντημα... (των πολύπλοκων σκέψεων)


"Σάρα"
Στίχοι: Νίνα Ναχμία
Μουσική, Ερμηνεία: Νένα Βενετσάνου

Φύσις 1




"Μάγεμα η Φύσις και όνειρο,
στην ομορφιά και χάρη...
η μαύρη πέτρα ολόχρυση
και το ξερό χορτάρι..."

Χωρίς λοιπά λόγια!


Από βαθιά πεποίθηση


Σηκώνω το βλέμμα γύρω μου.

(συνήθεια από παλιά)

Μόνο σκυφτά κεφάλια, επιπλέουν.

Και ένας-ένας οι τελευταίοι πυλώνες πέφτουν καταγής,
αποκαμωμένοι, τετριμμένοι μετά από μάχες φλογερές...
με βρόντο βαρύ και σύννεφο αχό,
σαν αγκομαχητό.

Οι συμπεριφορές εύκολες και αυτοματοποιημένες:
συμφωνία ή αδιαφορία.

Και αν κάποιος διαφωνεί, δυο δρόμους έχει να διαβεί:
το θυμό ή τον ζουρλομανδύα.

Με τόσες ψεύτικες στολές όμως,
μπερδεύομαι, ποιος είναι ο ευκολοφόρετος
και ποιος τάζει στην ψυχή του αποστολές;

Ποιος τολμά να σηκώσει κεφάλι;
Ποιος ενδιαφέρεται;
Μια αόρατη δύναμη οκνηρίας,
σαπίζει και αποσυνθέτει,
διαδίδει ψεύτικα δαιμόνια,
εαυτό, όμως, δεν διαθέτει.

Και η ευτυχία; Αυτή η πρωταρχική αναζήτηση;
Που εγκιβωτίζεται; Σε ποια κάσα δρύινη παλεύει να αναπνεύσει,
μήπως πείσει ότι είναι ακόμα ζωντανή;

Η ιεραρχία, μας μαθαίνει ιεράρχηση, λένε,
και η κυριαρχία, μας διδάσκει αυτοκυριαρχία.

Ποιας ζωής, όμως, ξεχάσαν να μας πούνε...

Όπως και σε εκείνο το παλικάρι, 20 χρονών,
που άρματα του δώσαν για τον πόλεμο, 
μα εκείνο πόλεμο δεν βρήκε, πίσω γύρισε...

Να πεις τι ;
και πώς να εξηγήσεις το γιατί,
αυτό που νιώθεις στα ριζά,
πώς ραγίζει σφαλωμένο αυτί;

Σηκώνω το βλέμμα γύρω μου.

Ακόμα και αυτό το βλέμμα,
το αισθάνομαι βαρύ.
Ασήκωτο, λες κι οτι 'ναι,
ή έμαθες να λες κιοτή, ναι,
μόνο ναι;!

Τέλος, οι παλιές συνήθειες.

Κρατάω μόνο μια:

Ένα «όχι» που βγήκε από μια βαθιά πεποίθηση, είναι πολύ καλύτερο -και πιο μεγαλειώδες- από ένα «ναι» που ειπώθηκε για να ευχαριστήσει ή, χειρότερα, για να αποφύγει φασαρίες. (Μαχάτμα Γκάντι)



29/8/2017


Κάποιου αμπουμπούκιαστου ακόμα μελλούμενου ανθού...


Υπάρχουν άραγε πραγματικά όρια που να χωρίζουν το καλό από το κακό, το αληθινό από το ψεύτικο;

Υπάρχουν οι αγαθοί και η αγαθότητα;

Υπάρχουν οι αλάνθαστοι, τα πρότυπα;

Υπάρχουν οι μέντορες;

Υπάρχουν ρατσιστές και μη;

Ακόμα πιο δύσκολο ερώτημα: γεννιούνται ρατσιστές και μη...;


Αναρωτηθείτε σας παρακαλώ ποιος θα πιστεύατε ότι θα ήταν ο τελευταίος άνθρωπος στη γη που θα μπορούσε ίσως να ισχυριστεί τα παρακάτω λόγια:

"Καιάδας. Τέτοιος γκρεμός πρέπει ν'ανοίγεται στην καρδιά του ανθρώπου και στην ακρόπολη κάθε πολιτείας. Μα η χριστιανική ανατροφή μας, οι νοσοκομειακές φιλανθρωπίες, οι κλαίουσες καλοσύνες, η λαχτάρα να σώσουμε τους περιττούς, αντιστέκουνται ως τώρα σε μια τέτοια σπαρτιατική επιλογή. 

Μα έως πότε; Αποστειρώνονται κιόλας οι παράφρονες, οι σακάτηδες κι οι άρρωστοι. Καθαρίζουνται οι ράτσες. Ετοιμάζουνται. Ένα ένστιχτο σίγουρο και σκοτεινό τις σπρώχνει προς την σωτηρία. Όχι όλες. Όσες νοιώθουν το νόημα της εποχής μας και προφταίνουν να ετοιμαστούν."



Για να βοηθήσω, είναι ο ίδιος άνθρωπος που είπε:

"Λευτερώσου κι από τη ράτσα...".


Για εσάς που έχετε διαβάσει Καζαντζάκη, το βρήκατε! Τα λόγια ετούτα, είναι στο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη «Ταξιδεύοντας: Ιταλία - Αίγυπτος - Σινά - Ιερουσαλήμ - Κύπρος - Ο Μοριάς», και ειλικινά ξαφνιάζουν όλους εμάς που δεν έχουμε διαβάσει Καζαντζάκη...

Πώς μπορεί να αποτυπώνει τέτοια εικόνα αυτός που συνέλαβε την Ασκητική; Πώς μπορεί να συμπαρασύρεται κάποιος από ιδέες καθαρότητας της ράτσας, όταν σμιλεύει στο νου του την εντολή "Λευτερώσου κι από τη ράτσα...";

Πόσο αντιφατικοί είμαστε εμείς οι άνθρωποι πραγματικά;

Πόσο τυραννιέται ο νους, η ψυχή και η καρδιά στων αναρίθμητων νοημάτων το ανακάτωμα;

Πώς θα πάψει η τυραννία της σκέψης;

Πώς να παλευτεί το φανταστικό κλώτσημα της καρδιάς στο πραγματικά ανόητο της καθημερινότητας;


Από την άλλη όμως, πόσο ορθά είναι τα λόγια του ίδιου του Καζαντζάκη:

"Μοχτούσα απ' όλο τούτο το πανηγύρι και τις φωνές, από την καταραμένη δίψα του κέρδους, από τατουμπελέκια και τους αμανέδες, από τα κουρεία, τα μαγέρικα και τις βρώμες, να βγάλω ένα νόημα. Να ταφανταστώ όλα αυτά πως είναι οι λασπερές ρίζες κάποιου αμπουμπούκιαστου ακόμα μελλούμενου ανθού. Ναστήσω ανάμεσα σε όλες τούτες τις κτηνωδίες και τις αρπαγές ένα αόρατο Θεό που ν' απλώνει το μπράτσο του και να δίνει ευγένεια στο χάος".

Και να φανταστείς ότι χτες, συνάδελφος που πήγε διακοπές στη Μύκονο, μου ανέφερε ότι είδε να νοικιάζονται ξαπλώστρες σε παραλίες με 300 ευρώ την ημέρα...

Ξαναρωτάω λοιπόν: ρατσιστής γίνεται ή γεννιέται κανείς;

Και επίσης, τα όρια πώς ξεπερνιούνται;

Οι ρίζες πού σταματούν και πού αρχίζει το φυτό; Είναι μόνο το χώμα που διαχωρίζει τις ρίζες από το φυτό; Είναι μόνο η γη που διαχωρίζει το σώμα μας από το πνεύμα μας...;

Φυγή... ατελείωτη φυγή. Από τα πάντα και τους πάντες... Αυτό νιώθω το τελευταίο διάστημα...

Όλα ψεύτικα. Όχι, δεν είναι κατάθλιψη - είναι η πραγματικότητα. Είναι μάλλον, το κόστος που πληρώνει κανείς που δεν θέλει να ζει σε αυτήν την πραγματικότητα και φαντάζεται έναν κόσμο ιδανικό. Ναι, είναι ο φόρος που μας επέβαλλαν να πληρώνουμε για να ανεχτούμε την διαταραγμένη αυτή πραγματικότητα.

Ας όψεται. Ο νους δεν τιθασεύεται, παρά βολοδέρνει και μαγεύεται. Όλα τα άλλα περαστικά. Στου συμπάντου τη μακαριότητα, η ανθρωπότητα μένει να αποτελεί "σπίθες εφήμερες της βίαιης περιστροφή της", όπως λέει και ο Καζαντζάκης στην Ασκητική του.

Ο νους μοιάζει σαν τη φυγή του αλόγου, για να κρυφτεί του παραλόγου...



"Run"
by Ludovico Einaudi




Η μέθοδος Feynman


Η διάσιμη μέθοδος εκμάθησης του κυρίου Feynman, στηρίζεται στην ικανότητα κάποιου να εξηγεί στους άλλους, ένα πρόβλημα με απλά λόγια, τόσο απλά μάλιστα ώστε να μπορεί και ένα μικρό παιδί να τα καταλάβει. Αν κατορθώσει λοιπόν, κάποιος, να μεταδώσει το νόημα σε ένα μικρό παιδί, τότε σημαίνει ότι πρώτα από όλους ο ίδιος έχει κατανοήσει εις βάθος το πρόβλημα και το πλαίσιό του.

Με δεδομένο αυτό, αναρωτήθηκα τί θα απαντούσα άραγε, αν μελλοντικά ένα μικρό παιδί με ρωτούσε να του πω, τι κόσμο του παραδίδουμε εμείς, η γενιά του iphone και των 500 ευρώ ταυτόχρονα...

Η μόνη ξεκάθαρη απάντηση που μου ήρθε στο μυαλό, είναι το παρακάτω τραγουδάκι:


"Ο άνθρωπος του κάβου"
Στίχοι, Μουσική, Ερμηνεία:
Χάρις Αλεξίου


"...γυρνούσε με το σκύλο του..."




Ότι κι αν ζω κι ότι κρατώ...


Η μάχη του Καλού και του Κακού είναι σύμφυτη με την ίδια την ύπαρξη του Ανθρώπου, μα και με την ίδια τη Ζωή γενικότερα. Τα δυο αυτά στοιχεία, το Καλό και το Κακό, έχουν περάσει και διαποτίσει διαχρονικά, κάθε Ηθικό, Θρησκευτικό, Φιλοσοφικό, Κοινωνικό σύστημα του Ανθρώπου, κάθε έκφραση και κίνηση της ανθρώπινης πνοής, απανταχού στις γωνιές του πλανήτη και απανταχού στις διαστάσεις του Χρόνου (παρελθόν, παρόν και -με βεβαιότητα- μέλλον).

Αυτή η διαμάχη, έχει λάβει πολλές εκφάνσεις και άλλοτε στην Ιστορία φαινόταν να νικά το Κακό, άλλοτε πάλι -λιγότερες φορές σίγουρα- φαινόταν να νικά το Καλό, γενικότερα πάντως ένα αμφίρροπο παιχνίδι υπάρχει ανάμεσα στις δυο αυτές δυνάμεις, που κινούν τα νήματα και τα γρανάζια της Ιστορικής ύπαρξης.

Η καθημερινή μου εμπειρία όμως, με ωθεί στη διαπίστωση ότι πιθανόν να έχουμε περάσει σε μια άλλη φάση αυτής της διαμάχης, μια εντελώς μεταλλαγμένη, και σίγουρα συμβατή με αυτό που ζούμε ως σύγχρονη πραγματικότητα, διάσταση.

Σήμερα, η μάχη δεν δίνεται ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, αλλά ανάμεσα στο Κακό και το Λιγότερο Κακό, με το δεύτερο να προσπαθεί να σταθεί επάξιος συνεχιστής του Καλού, θεωρώντας ότι όταν κάνεις λιγότερο Κακό από αυτό που σου προστάζουν τα πάντα γύρω σου, κάνεις το Καλό. Αυτό, ως προσέγγιση βέβαια, έχει καταγραφεί από πολύ παλιά, με το «μη χείρον, βέλτιστο», αλλά νομίζω πως σήμερα ειδικά, είναι ο πυρήνας της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Και ρωτώ: πώς μπορείς να θέτεις τον εαυτό σου προ του διλήμματος «Κακού – λιγότερο Κακού», όταν η κοσμοθεωρία σου αφορά το δίλημμα «Κακό – Καλό»; Πώς να δεχτείς τόσες εκπτώσεις στο αξιακό σου σύστημα που χτίστηκε στους πυλώνες διάκρισης Καλού – Κακού, εξαγοράζοντάς το με την ευτελή διάκριση ανάμεσα στο Κακό-λιγότερο Κακό; Πώς μια ποιοτική διάκριση, γίνεται ξαφνικά μια απλή ποσοτική σύγκριση και αυτό το βαφτίζουμε ως μια πράξη «Καλού»; Σίγουρα, έχουν υπάρξει φορές στην Ιστορία, που η δεύτερη επιλογή ήταν μονόδρομος: έπρεπε να σκοτώσεις για να μην σε σκοτώσουν, έπρεπε να επιτεθείς πρώτος αν ήθελες να επιβιώσεις πρώτος. Αυτές όμως οι ιστορικές μνήμες, οφείλουν εμάς τους τεχνοκράτες σήμερα, να μας μαθαίνουν και να μας προάγουν, και όχι να μας ωθούν στα ίδια λάθη, τις ίδιες συμπεριφορές, την εμμένουσα επιλογή του λιγότερου Κακού έναντι του Κακού και αυτό να το θεωρούμε πράξη αντίστασης… Η ουσία, η αλήθεια, το νόημα και η αξία, είναι έννοιες που διεκδικούν τη διαχρονική τους ύπαρξη στα ανθρώπινα καμώματα, έξω από πλαίσια και ορισμούς, έξω από καλούπια και προσδιορισμούς, πέρα από διαφορετικότητες και ανταγωνσιμούς. Είναι έννοιες που διακδικούν αυθύπαρκτη παρουσία, μη υποστηριζόμενη και μη υποβασταζόμενη από συστήματα και θεσμούς, συνεπώς μη συνδεόμενη με κατευθυνόμενες δυνάμεις και υπόγειους συλλογισμούς. Αυτές οι έννοιες, είναι προσδιοριστικά ποιότητας της διαπάλης Καλού-Κακού, που μόνο ανάμεσά τους μπορούν και επιβιώνουν, αλλιώς αν προσπαθήσει κανείς να τις χωρέσει σε μια ποσοτική κλίμακα προσδιορισμού του Κακού – λιγότερο Κακού, τότε αυτές εξασθενούν, αποστεώνονται και παραμένουν ένα ακόμα απολίθωμα του ανθρώπινου πνεύματος, κενοτάφιο μιας άλλοτε μεγαλειώδους σύλληψης…

Πόση διαστρέβλωση όμως, τελικά, έχει υπάρξει στην πορεία του ανθρώπινου νου ανάμεσα στους αιώνες και πόσο διαφορετικά είναι τα αξιακά συστήματα όλων των ανθρώπων που καλούνται να συνυπάρξουν εις Κοινωνίαν;

Συγκριτικά και μόνο παραθέτω κάποια σκόρπια δεδομένα και εικόνες από το Παρόν και το Παρελθόν, φαινομενικά ασύνδετες και ασύντακτες μεταξύ τους, που αν όμως τις τοποθετήσουμε στο φόντο του προβληματισμού που αναπτύχθηκε νωρίτερα σε αυτό το κείμενο, ίσως διαφανεί το μέγεθος της αστάθειας…


Παράδειγμα 1ο : η μάχη για το 8ωρο εργασίας και τι ακριβώς πρεσβεύει.

Πίσως από αυτό το παράδειγμα κρύβεται ο σεβασμός στην ανθρώπινη εργασία, η μοιρασιά του χρόνου, ανάμεσα σε χρόνο εργασίας, χρόνο ανάπαυσης και χρόνο δημιουργίας, οι τόσο βασικές κινητήριες έννοιες της εργασίας, του χρόνου, του εργαζόμενου ανθρώπου… πόσα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα δεν έχουν συγκρουστεί για να οριοθετήσουν τις απόψεις τους επί του θέ(α)ματος… Χτες, πήγα στα Jumbo και είδα αυτήν την εικόνα, όπως πρωτομπήκα στο κατάστημα:



Θυμήθηκα μια άλλη εικόνα,



και αναρωτήθηκα που πήγαν χαμένοι τόσοι αγώνες, πώς έγινε και στέγνωσε τόσο αίμα ιστορικό



και πώς μπορεί μια παιδική εικόνα να σου περάσει υπογίως μηνύματα που διαστρεβλώνουν τη σκέψη σου και τη συμπεριφορά σου, σμιλεύοντας την ύπαρξή σου με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελεί συμβατό ανταλλακτικό ενός άπληστου συστήματος… Θα μου πείτε, όλα αυτά από μια απλή εικόνα σε ένα μόνο παιδικό κατάστημα; Μακάρι να μπορούσα να σας απαντήσω «όχι».


Παράδειγμα 2ο : η ευρύτερη περιοχή του χωριού μου ελάχιστες φορές έχει ακουστεί ιστορικά, τη μια όταν στρατοπέδευσε σε αυτήν ο Ιμπραήμ, πρόσφατα όταν πλημμύρισε ένα ποτάμι από καταρρακτώδεις βροχές και παρέσυρε άνθρωπο και κάποτε όταν έγινε το παρακάτω ιστορικό συμβάν που ίσως είναι ελάχιστα γνωστό:



Δεν υπάρχουν λόγια να εξηγήσει κανείς φαινόμενα σαν αυτό που περιγράφει το σύντομο απόκομμα της σύντομης αυτής ανακοίνωσης, σχετικά με τις σύντομες ζωές ανθρώπων ένθεν και ένθεν που όμως είμαι σίγουρος, βρέθηκαν σε αυτή τη ζωή με την ελπίδα να μη φύγουν σύντομα… Άλλες όμως οι βουλές του Αλλάχ, του Θεού ή της Τύχης! Αναρωτιέμαι βέβαια, πώς θα ήταν τα γεγονότα, αν ήταν άλλες και οι βουλές των ίδιων των Ανθρώπων… όμως μάλλον σε αυτό το σημείο, περνάμε στο βαθύτερο και αναπάντητο ερώτημα του «ποιος καθορίζει τις ζωές μας», οπότε ας αφήσουμε τα γεγονότα και τους ίδιους τους ανθρώπους, να κείτονται κάτω από την Ιστορική τους σκόνη. Γιατί, αν δες τους αφήσουμε, και θεωρήσουμε ότι κάτι συνεχίζεται από τους Ανθρώπους και την Ιστορία (άλλο πάλι τεράστιο ερώτημα), θα πρέπει κάπου να τοποθετήσουμε όλα αυτά του παρελθόντος και η μόνη θέση που υπάρχει είναι… το παρόν και το μέλλον! Έτσι, αν για κάποιους έχει νόημα και αξία το παρελθόν, αυτή αποκτιέται μέσα από τον ποιοτικό προσδιορισμό που προσδίδουν στο παρόν και το μέλλον, μέσα από τη νοηματοδότηση της ζωής των επόμενων γενιών. Αν αποδεχτούμε ότι κάπου υπάρχει συνέχεια του ανθρώπινου είδους, τότε αυτή έχει θέση μόνο σε μια προοπτική κατεύθυνση που ξεκινά από τα βάθη των πρώτων ανθρωποειδών και πορεύεται στα νέα είδη ανθρώπου που αναπτύσσονται καθημερινά γύρω μας. Η σπουδαιότητα όμως αυτής της συνέχειας, δεν είναι στην ευθύγραμμη διάστασή της (η οποία εξάλλου μπορεί να μην είναι καν ευθύγραμμη, αλλά κυκλική, σπιροειδής - άλλο ένα τεράστιο φιλοσικό αναπάντητο ερώτημα τέλοσπάντων), αλλά στις δυνάμεις συναρμογής της. Η σπουδαιότητα μιας συνέχειας λοιπόν, δεν είναι στην κατεύθυνσή της, αλλά στις δυνάμεις που τη συγκροτούν. Για να διευκρινίσω τι εννοώ: μπορεί μερικές φορές να αρμενίζουμε στραβά ή να αρχίζει να στραβώνει ο ίδιος ο γιαλός, με τελικό αποτέλεσμα να φαίνεται ότι αλλάζει η κατεύθυνση του διπόλου «Άνθρωπος-Ζωή», αυτό όμως που δεν μπορεί να κλωνιστεί είναι ο τρόπος που συνεχίζουμε… Και ο τρόπος, είναι ποιοτικό χαρακτηριστικό (ρωτάμε συνήθως «με ποιο τρόπο», και όχι με «πόσο τρόπο»;) και η ποιότητα κρύβεται στις έννοιες που περιγράψαμε πριν: ουσία, αλήθεια, νόημα, αξία…


Παράδειγμα 3ο και τελευταίο: η γλώσσα ως γνήσιος αντικατοπτρισμός των κυματισμών του νου, πολλές φορές αποτυπώνει τη διαστρέβλωσή του. Χτες, έλαβα ένα ενημερωτικό σημείωμα, από τον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών, από το οποίο συγκράτησα μια φράση, ενδεικτική των παιχνιδιών που μπορεί να κάνει η γλώσσα με το νου, αποκαλυπτική όμως της σημερινής διαστρέβλωσης (η φράση χρησιμοποιείται αποσπασματικά και μόνο για να δηλώσω τις σκέψεις μου, δεν υπάρχει καμία πρόθεση να συσχετιστεί με τον ΙΣΑ ή το συγκεκριμένο ενημερωτικό σημείωμα):



Μια ανάγνωση θα μπορούσε να πείσει ότι κάποιος αποδίδει διαχρονικά τιμή σε όλους αυτούς που «διατέλεσαν» μέλη Διοικητικών Συμβουλίων κλπ, κλπ, ενώ μια άλλη ανάγνωση, ότι κάποιος αποδίδει διαχρονικά τιμή σε όλους εκείνους που «λάδωσαν», έδωσαν χρήματα, χρημάτισαν δηλαδή, μέλη Διοικητικών Συμβουλίων κλπ, κλπ. Αν ανατρέξετε στην ανακοίνωση της εφημερίδας στο προηγούμενο παράδειγμα για τους Μολάους, και μετά αμέσως ξαναδιαβάσετε αυτήν την φράση του ΙΣΑ, θα σας αποκαλυφτούν μεγάλες ομοιότητες στο νόημα, ενώ αν τα διαβάσετε άσχετα τα δυο κείμενα μεταξύ τους δεν θα αντιληφθείτε πραγματικά τίποτα… Σήμερα, όμως, διαφωνείτε ότι επιβραβεύεται τελικά εκείνος που λαδώνει, που χρησιμοποιεί δόλιους και παράνομους τρόπους, που λειτουργεί υπογίως με Διοικητάδες, μέλη Συμβουλίων, Εξελεγκτικών επιτροπών κλπ, κλπ;


Το διαχρονικό λοιπόν, ερώτημα (διαχρονικό και ως προς τη διατύπωσή του, αλλά και ως προς την απουσία απάντησής του), είναι αν όλα γύρω μας συνδέονται. Όσοι δίνουν θετική απάντηση σε αυτό το ερώτημα. θα προσπαθούν να τακτοποιούν τα πάντα γύρω τους σε μια ποιοτική διάσταση Καλού-Κακού. Όσοι πάλι, αρνούνται κάθε έννοια σύνδεσης, συνέχειας και συνάφειας του Ανθρώπου με το περιβάλλον του ή την Ιστορία του, θα παραμένουν «χλιαροί στου όμορφου κόσμου το βαρύ αγκομαχητό» (όπως λέει και ο μέγας Ζερβουδάκης) προσπαθώντας να διαβαθμίσουν το Κακό σε λιγότερο ή περισσότερο Κακό, λαμβάνοντας μέτρα προστασίας από το «βαρύ» Καλό και το δύσπεπτο «αγκομαχητό» του.

Όλα τελικά, ήταν, είναι και θα παραμείνουν θέμα επιλογής. Δεν ξέρω αν επιλέγουμε εμείς τα γεγονότα ή αυτά επιλέγουν εμάς, ξέρω όμως ότι κάπου υπάρχει κρυμμένη μια αχτίδα επιλογής σε όλα αυτά που μας συμβαίνουν και μας καθορί-ζουν…



"Ό,τι κι αν ζω κι ότι κρατώ"
Στίχοι, Μουσική, Ερμηνεία:
Δημήτρης Ζερβουδάκης



Το όνειρο ενός γελοίου


Αν κάποιοι δικαίως μένουν στην Ιστορία ως "Μεγάλοι", είναι διότι κατορθώνουν τεράστια πράγματα σε λίγο μόνο χρόνο. Και ο χρόνος, ο πραγματικός χρόνος, είναι αδυσώπητος, αλύγιστος και πάντα γοργοπόδαρος... Ακούραστος και ασταμάτητος ακόμα και σε δακρύβρεχτα παρακάλια για ανάπαυσή του, τραβά μόνο μπροστά. Μόνο ο χρόνος των ονείρων, ο ονειρεμένος χρόνος, αλλάζει ταχύτητες, κατευθύνσεις, συμπεριφορές...

Ένας από τους Μεγάλους της Ιστορίας είναι για μένα αδιαμφησβήτητα και ο Φιοντόρ Ντοστογιέβσκι.

Στο πιο σύντομό του έργο, που δημοσιεύτηκε το 1877, αποκρυσταλώνει τα πάντα. Και όταν λέω τα πάντα, το εννοώ. Διαβάστε το συμπυκνωμένο αυτό έργο εδώ. Και αφήστε τα φαινόμενα να εξηγηθούν από μόνα τους, όταν σας μιλούν για τα λάθη και τα σωστά της σημερινής κοινωνίας, ή όταν αναρωτιέστε γιατί καμία επιστήμη δεν μας έμαθε ποτέ να λειτουργούμε επιστημονικά,  ώστε να κερδίσουμε και περισσότερο χρόνο, αλλά -κυρίως- να κερδίσουμε και όλα αυτά που ο χρόνος μαζί του κουβαλά... Ξέρω, μιλάω πάλι με όρους κέρδους, αλλά αυτό το κέρδος, μοιράζεται όχι με χαρτονομίσματα ή ταξίδια αναψυχής all inclusive, μα με αιώνες σοφίας και τόνους γαλήνης και ισορροπίας, καθώς η σπουδαιότητα αυτού του κέρδους κρύβεται στα συμβαλλόμενα μέλη και τη σχέση που αναπτύσσεται καθώς αυτό μοιράζεται και διακινείται: το κέρδος λέγεται συντροφικότητα και τα συμβαλλόμενα μέλη λέγονται σύντροφοι. Είναι τα καταληκτικά συμπεράσματα της σύγχρονης νευροβιολογίας σχετικά με τα εναρκτήρια συστατικά υλικά της ανθρώπινης κοινωνίας. Τόσος δρόμος, για να φτάσουμε εκεί από όπου ξεκινήσαμε... Για αυτό ξαναλέω: πόσος χαμένος χρόνος... και πόσοι χαμένοι "Μεγάλοι" σε αυτήν την Ιστορία που θα μπορούσαν να μας διαφωτίσουν αν τους ακούγαμε έστω για λίγο... Ο Ντοστογιέβσκι τα έχει ήδη πει πριν 140 χρόνια! "Το όνειρο ενός τρελού" το διάβασα τυχαία προ ημερών -ούτε που το είχα ακούσει- και ακόμα πιο τυχαία είδα χτες την σπουδαία θεατρική μεταφορά του από τον Θωμά Κινδύνη στο θέατρο Ρεματιάς. Και εκεί που περιέγραφε ο "γελοίος" τον σκοτεινιασμένο ουρανό της υπόθεσης, κοιτώ και ο ουρανός του Χαλανδρίου ήταν πράγματι "φουρτουνιασμένος", εκεί που μιλά ο "γελοίος" για τις πρώτες σταγόνες που έπεφταν στο αριστερό του μάτι ενώ ήταν στο φέρετρό του, άρχισα να νιώθω το δροσιστικό χάδι της ψιχάλας του ουρανού στο πρόσωπό μου, και τέλος εκεί που ρωτά στη λήξη της παράστασης, αν ακόμα συνεχίζουμε όλοι εμείς που αντέξαμε και δεν φύγαμε στο μέσο του έργου λόγω της βροχής, αντιλαμβάνομαι ότι όλα αυτά που έζησα αυτό το βράδυ, ήταν σκηνοθετημένο! Σκηνοθετημένο από μια παγκόσμια αρμονία, που καλύτερα δεν θα μπορούσε να μου φανερώσει αυτά τα μεγαλειώδη νοήματα. Δεν χρειάζεται να πω άλλα. Τα κρατάω για μένα.

Μόνο τούτο θα ήθελα να ψελλίσω στον κυρ-Φιοντόρ: να 'ξερες πόσο βαθιά μίλησες μέσα μου με αυτό το έργο σου και τι μου θύμησες... Τα "κοινά" δεν φτάνουν να γεφυρώσουν τόσα χρόνια διαφοράς ανάμεσα σε δυο ζωές που ζήσανε σχεδόν 140 χρόνια μακρυά στην Ιστορία, και μόνο η λέξη "ταύτιση" ίσως μπορεί να αποτυπώσει την έκρηξη των νευρικών -αλλά παρά ταύτα τόσο γαληνεμένων- εκφορτίσεων...