Περί ποίας ουτοπίας;

Σε συνέντευξη του μεγάλου γνωστού συνθέτη Δημήτρη Παπαδημητρίου, διαβάζω:

"Ο Έλληνας μπορεί να επιζεί μόνο με ιδέες! Τρώει και πίνει ουτοπία. Φασισμός όμως εν τέλει είναι να μην αποδέχεσαι την ουτοπικότητα των διαυγών ιδεών. Να θες να τις εφαρμόσεις στους ατελείς ανθρώπους δια της βίας." 

Διαφωνώ απόλυτα κύριε Παπαδημητρίου! Φασισμός, είναι ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή το να μην αποδέχεται κανείς την ουτοπικότητα των ιδεών και να μην επιτρέπει σε αυτές τις ιδέες να ανθίσουν..., όχι το να θέλει να τις εφαρμόσει στους ανθρώπους! Φασισμός είναι επίσης να μπαίνει κανείς στη θέση να διαχωρίζει τους ανθρώπους σε ατελείς και τέλειους...Φασισμός όμως, είναι και να αποσυνδέει κάποιος την ουτοπικότητα από την πραγματικότητα.

Εντελώς τυχαία, συνέπεσε μετά από αυτή τη συνέντευξη να διαβάσω στο blog της roadartist τα λόγια του Νίτσε για τους Έλληνες, που ψάχνοντας περισσότερο στο διαδίκτυο βρήκα σε μετάφραση να έχει πει ο μεγάλος φιλόσοφος:

"Αχ αυτοί οι Έλληνες. Ήξεραν να ζουν. Μα γι' αυτό χρειάζεται να σταματάς θαρραλέα στην επιφάνεια, στην πτυχή, στην επιδερμίδα, να λατρεύεις τη φαινομενικότητα, να πιστεύεις σε μορφές, τόνους, λέξεις, σ' ολόκληρο τον Όλυμπο της φαινομενικότητας. Αυτοί οι Έλληνες ήταν επιφανειακοί - από βάθος! Και μήπως εκεί δεν ξαναγυρίζουμε, εμείς οι παράτολμοι του πνεύματος, που σκαρφαλώσαμε στην πιο ψηλή και επικίνδυνη κορυφή της σύγχρονης σκέψης και που κοιτάξαμε ολόγυρά μας από 'κει πάνω - που κοιτάξαμε κάτω μας και από κει πάνω; Μήπως δεν είμαστε, ακριβώς απ' αυτήν την άποψη, Έλληνες; Λάτρεις των μορφών, των τόνων, των λέξεων; Και γι αυτό - καλλιτέχνες;" 

(Νίτσε, "Η Χαρούμενη Επιστήμη", εκδ. Νησίδες, μτφ. Σαρίκας, 2004)


Φασισμός τελικά, κύριε Παπαδημητρίου, είναι ένας καλλιτέχνης να μην βλέπει την καλλιτεχνικότητα του άλλου, γύρω του και να εγκλωβίζεται στο φρούριο της δικής του καλλιτεχνικότητας. Διότι, ουτοπία δεν είναι και η Πολιτεία του Πλάτωνα; Για μια ιδεώδη Πολιτεία δεν μιλάει; Ουτοπικά δεν είναι και τα μεγαλύτερα πνευματικά ρεύματα της ανθρώπινης ιστορίας; Ουτοπία δεν είναι τα πάντα γύρω μας;

Για να συμπεράνουμε: η μόνη πραγματικότητα γύρω μας είναι η απανταχού σπαρμένη και ολούθε αναβλυζομένη "ουτοπία"... Φασίστας είναι λοιπόν, αυτός που προσπαθεί να την επιβάλλει στις μάζες; Αφού οι μάζες ζουν, μόνο μέσα από την ουτοπία...

"Δυο πόρτες έχει η ζωή"

Στίχοι: Ευγενία Παπαγιαννοπούλου

Μουσική: Στέλιος Καζαντζίδης

Ερμηνεία: Σωτηρία Μπέλλου

Όλα είναι ένα ψέμα λοιπόν...

Ντροπής ουσίαν!

Ας συνεχίσουμε από την προηγούμενη ανάρτηση, εκεί ακριβώς που μιλήσαμε για την "αιδώ", δηλαδή "ντροπή", την οποία μοίρασαν οι θεοί στους ανθρώπους και στις κοινωνίες τους.


Θα σταθώ σε τρία σημεία, διαχρονικά, για να ελέγξουμε την έννοια "ντροπή".

Η πρώτη μας στάση, είναι στην ορεινή κοινωνία των πάλαι ποτέ Σαρακατσαναίων, δια στόματος του J.K. Campbell:

"Το κάθε μέλος της οικογένειας έχει δικαίωμα να προσδοκά και να απαιτεί από την οικογένειά του υποστήριξη και συνδρομή υλική, συναισθηματική και ηθική. Αντίστοιχα οφείλει σε όλα τα μέλη της αφοσίωση και αμοιβαία υποστήριξη. Μέσα στην μυστικότητα του οίκου τα μέλη συμπεριφέρονται με άνεση συναισθηματική. Έξω από αυτήν οφείλουν να ακολουθούν στερεότυπα συμπεριφοράς: ο άνδρας πρέπει να είναι σκληρός και περήφανος, η άγαμη κόρη σεμνότυφη. 

Η προστασία της τιμής της οικογένειας είναι βασική υποχρέωση των Σαρακατσάνων. Οι κυρίαρχες ηθικές ιδιότητες που αφορούν στην τιμή είναι ο ανδρισμός για τον άνδρα και η σεξουαλική ντροπή για τη γυναίκα. […] 

Ο ανδρισμός δεν αναφέρεται μόνο στο να είναι κανείς δυνατός, αλλά και ικανός ν’ αντιμετωπίζει τους κινδύνους που τον περιβάλλουν. Τα φυσικά χαρακτηριστικά του ανδρισμού είναι σπουδαία: ένας άνδρας πρέπει να είναι «βαρβάτος». 

Η απαιτούμενη ιδιότητα των γυναικών σε σχέση με την «τιμή» είναι η «ντροπή» (ειδικά η σεξουαλική). 

Οι ανύπαντρες πρέπει να είναι παρθένες και οι παντρεμένες πρέπει να παραμένουν αγνές στη σκέψη και την έκφραση. Όμως η τιμή είναι πάντα κάτι που επιβάλλεται από τους άλλους. Η γυναίκα που το πετυχαίνει, είναι τίμια και τιμημένη, αλλά αν αποτύχει είναι «αδιάντροπη», γίνεται «μεταχειρισμένη» και για αυτό «χαμένη». Ουσιαστικά η ντροπή φαίνεται να είναι ένα έμφυτο ηθικό χαρακτηριστικό, κομμάτι της γυναικείας προσωπικότητας." 

(J.K. Campbell, “Τιμή, Οικογένεια, και πατρωνεία – Μια μελέτη των θεσμών και την ηθικών αξιών σε μια ορεινή ελληνική κοινότητα”, χωρίς άδεια αναδημοσίευσης)

Δεύτερη στάση είναι τα λεγόμενα του κυρίου Ζαρατούστρα, του υπερανθρώπου αυτού, ως σύμβολο της απαγκιστρωμένης κοινωνίας που φαντάζεται ο Νίτσε: 

"Ο φωτισμένος άνθρωπος αποκαλεί άνθρωπο τον εαυτό του: το ζώο με τα κόκκινα μάγουλο. Πώς το έπαθε κάτι τέτοιο ο άνθρωπος; Μήπως επειδή χρειάστηκε να ντραπεί πολλές φορές; Ω, φίλοι μου! Έτσι μιλά ο φωτισμένος άνθρωπος: “Ντροπή, ντροπή, ντροπή – αυτή είναι η ιστορία του ανθρώπου!” 

Και για αυτό το λόγο ο ευγενικός άνθρωπος αποφασίζει να μην κάνει άλλους να ντρέπονται: αποφασίζει να νοιώθει ντροπή μπροστά σε όλους όσους υποφέρουν. Αληθινά σας λέω, δεν τους συμπαθώ καθόλου αυτούς που συμπονούν κι είναι ευτυχισμένοι με τη συμπόνια τους: γιατί και από αυτούς το ίδιο λείπει η ντροπή."

(απόσπασμα χωρίς άδεια αναδημοσίευσης, από το «Τάδε έφη Ζαρατούστρας», εκδ. Παγκόσμια Λογοτεχνία, μτφρ. Δ.Π. Κωστελένος, σελ. 103)



Τρίτη στάση, επετειακή λόγω της σημερινής ημέρας, με διπλή σημασία και θα εξηγηθώ λίαν συντόμως γιατί διπλή, είναι στα 1943. Εκεί που η έννοια ντροπή και η αντίστοιξή της, η αδιαντροπιά, γίνονταν πυροβολημένα ανθρώπινα θραύσματα απέναντι στις γερμανικές κάνες των φασιστικών εκτελεστικών αποσπασμάτων. Τις κάνες αυτές, τις πυροδοτούσαν οπλές μανιασμένων θηρίων εκφράζοντας ζωώδη τους ένστικτα, αιμοβόρικα... Λες από εκεί τελικά, τις οπλ-ές των ζώων, να βγήκαν τα όπλ-α και οι οπλί-τες...;

Στη δίνη όμως αυτών των πυροβολισμών, ξεσηκώνονταν κάποια άλλα αποσπάσματα, που δεν ντρέπονταν για όλο αυτό που ήταν ή για τις συνθήκες που τα δημιούργησαν: 

Καθένας μας προσμένει μια στιγμή

Ποια να είναι αυτή, μήπως την ξέρεις;

Μα κάποτε την ξέρεις τη στιγμή

Γιατί είναι η μόνη που προσμένεις

Και να πασχίσεις λες μεγάλος να φανείς

Σαν που ’ν’ και αυτή μεγάλη

Με σιγουριά κατάντικρύ της να σταθείς

Σαν που ’ν’ και αυτή η στιγμή

Η μόνη και η σίγουρη, η ύστερη στιγμή…

(ανεπανάληπτο απόσπασμα από ποίημα του Αλέξανδρου Καΐρη)

Όχι ντροπή απέναντι σε αυτό που έκαναν, ούτε απέναντι στην αντίσταση που προκαλούσαν. Όχι ντροπή για το ποιοι ήταν (υποδουλωμένοι) και το ποιοι ήθελαν να γίνουν (ελεύθεροι). Βρωντοφώναξαν και το εννοούσαν: ΟΧΙ.

Και εδώ έρχεται η δεύτερη -και πλέον σύγχρονη- σημασία της ντροπής. Της ντροπής που δεν νοιώθουν κάποιοι που μας εξουσιάζουν και μας διαλύουν και της ντροπής που μας επιβάλλουν και μας κάνουν να νοιώθουμε, σαν να οφείλαμε (όχι μόνο χρήματα) να το έχουμε κάνει πιο πριν...

Λοιπόν, τι είναι η ντροπή; Η ντροπή αγαπητοί μου, είναι ένα πολύ φτιαχτό πράγμα, που αναφέρεται σε πολύ φτιαχτά πράγματα. Ο Νίτσε, θαρρώ πως είχε δίκιο. Και ο Καΐρης ακόμα πιο δίκιο. 

Το μόνο σίγουρο στη ζωή, είναι αυτή η φάκεν στιγμή, η στιγμή του θανάτου.

Μέχρι να φτάσεις σε αυτήν, αγαπητέ συνάνθρωπε, πώς θα παρελάσεις; Με ντροπή ή ξεδιάντροπα;

Δια της Νόησης (αποσταθερο)ποιείσαι...

Αντιγράφω, χωρίς σχόλια, μα με ανοιχτό το στόμα: 


"Η ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ

Δεν σταματάω να κάνω πειράματα, το ένα μετά το άλλο, και να αντιδρώ σε μια σκέψη που με βασανίζει, που δε θέλω να πιστέψω σ' αυτή, αν και είναι γεγονός. Δεν μπορώ να πιστέψω πώς, στους περισσότερους ανθρώπους λείπει η διανοητική συνείδηση. Και πολλές φορές μάλιστα μου φάνηκε πως, όταν την έχει κάποιος είναι σαν να βρίσκεται μόνος στην έρημο, παρ' όλο που βρίσκεται μαζί με κόσμο, μέσα σε μια πολυάνθρωπη πόλη.

Σε βλέπουν όλοι σαν ξένο και συνεχίζουν να βάζουν σε λειτουργία τη ζυγαριά τους και αποκαλούν το ένα κακό και το άλλο καλό. Και κανείς δεν κοκκινίζει από ντροπή όταν τους δίνει να καταλάβουν πως τα ζύγια τους είναι αδειανά. Κανένας δεν αγανακτεί μαζί σου και ίσως, είναι πολύ πιθανόν, να γελούν με τις αμφιβολίες σου. Για να με καταλάβετε, εννοώ -πιο απλά- το εξής: οι πιο πολλοί άνθρωποι δεν το βρίσκουν αξιοκαταφρόνητο να πιστεύουν το ένα ή το άλλο και να ενεργούν ανάλογα ΧΩΡΙΣ να ζυγίζουν τα υπέρ και τα κατά, χωρίς να έχουν αποκτήσει ασφαλή συνείδηση για τους υπέρτατους λόγους όπου ενεργούν, και χωρίς ούτε να έχουν κάνει τον κόσμο να πληροφορηθούν τους λόγους αυτούς.

Ακόμα σ' αυτή τη μεγάλη κατηγορία ανήκουν και οι πιο προικισμένοι άντρες και οι πιο ευγενικές γυναίκες. 

Τι με ενδιαφέρει εμένα για την καλοσύνη, την ομορφιά και τη μεγαλοφυΐα, όταν ο άνθρωπος που έχει αυτές τις αρετές -καλοσύνη, ομορφιά, μεγαλοφυΐα- ανέχεται να έχει μέσα στην καρδιά του ολιγοπιστία, ολιγοκρισία και αν δεν είναι η ανάγκη για σιγουριά η πιο βαθειά του ανάγκη, η πλέον απώτερη ανάγκη! Όταν δεν βλέπει σ' αυτήν εκείνο που ξεχωρίζει τα ανώτερα πνεύματα από τ' άλλα! Ψάχνοντας λοιπόν τους ανθρώπους, έχω βρει σε πολλούς ευλαβικούς ανθρώπους το μίσος της λογικής και τους είμαι ευγνώμων γι' αυτό. Σ' αυτούς τουλάχιστον, το μίσος αυτό μαρτυρούσε την κακή τους διανοητική συνείδηση. Αλλά να στέκεσαι στη μέση αυτής της rerum concondia discors, αυτής της θαυμαστής αβεβαιότητας, αυτής της πολλαπλότητας της ζωής και να ΜΗ ΡΩΤΑΣ, να μη σκιρτάς από την επιθυμία και από την ηδονή να μάθεις, και μάλιστα ούτε να μισείς αυτόν που κάνει αυτό, και ίσως μάλιστα να κοροϊδεύεις τόσο που να να πέφτεις άρρωστος, αυτό είναι που βρίσκω ΑΞΙΟΚΑΤΑΦΡΟΝΗΤΟ, και αυτή την περιφρόνηση αναζητώ πρώτα-πρώτα μέσα στον καθένα μας: Δεν ξέρω ποια τρέλα με πείθει πάντα πως κάθε άνθρωπος την κατέχει, αφού είναι άνθρωπος.

Με τον τρόπο αυτό, εγώ, είμαι άδικος."

(από το βιβλίο "Η Θεωρία του Σκοπού της Ζωής", του Φρ. Νίτσε, εκδ. Νέος Σταθμός, χωρίς άδεια αναδημοσίευσης, παρά μόνο με... γεμάτα τα μυαλά μου από πνεύμα!)


Είναι στην πρώτη σελίδα αυτού του βιβλίου, που αναγράφοντα τα εξής συγκλονιστικά και πέρα από τα ανθρώπινα, λόγια:

Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΜΟΥ

Από τότε που κουράστηκα να γυρεύω

έμαθα να βρίσκω.

Από τότε που κάποιος άνεμος μου εναντιώθηκε,

ταξιδεύω με όλους τους ανέμους.

Φρ. Νίτσε

Να πω την αλήθεια αγαπητέ Νίτσε, με μπέρδεψες. Αυτά που εσύ ονοματίζεις ως ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ, εγώ μέχρι χτες τα έλεγα, ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ. Τώρα, ή έχω καταλάβει το ακριβώς αντίθετο από αυτό που λες, ή τελικά η ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ, και έτσι είμαστε και οι δυο χαρούμενοι ότι έχουμε δίκιο... Αν όμως, και εσύ, όπως και εγώ, θεωρούμε τους εαυτούς μας, ως "άδικους", τότε πώς γίνεται να έχουμε δίκιο; Μήπως, απλώς και μόνο από την συνταύτιση των απόψεων, δυο διαφωνούντων, ότι απλώς και μόνο διαφωνούν (τόσο με τους άλλους όσο και μεταξύ τους), μπορεί να γεννηθεί το δίκαιο; Τότε, αυτό γεννά πολλές ελπίδες για να συνταυτιστούν πολλοί άνθρωποι σε τούτη την πλάση...

Καληνύχτα κύριε Νίτσε. Μπερδεύτηκε τόσο το μυαλό μου απόψε, που μάλλον το έφτασες σε ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΠΑΡΈΚΚΛΙΣΗ... Καληνύχτα. Αύριο, πάλι με περιμένει ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ, γιαυτό πρέπει να πάω για ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΑΠΟΣΥΜΦΟΡΗΣΗ!