Θέματα πρακτικής καθημερινής Φιλοσοφίας. Έτσι κάπως η ενασχόλησή μου με τη Φιλοσοφία ενσωματώνεται με την μικροκαθημερινότητά μου και συντίθεται-ολοκληρώνεται μέσα από τα μικρά κομμάτια της ζωής μου, όπως τις μικροσυζητήσεις μου με τα μικρά μου παιδάκια.
Συζητώντας με την κόρη μου για το πώς χάθηκαν οι δεινόσαυροι, μου λέει μέσα από ένα άλμα λογικής στη συζήτησή μας (κάτι τέτοια είναι που μου αρέσουν όταν μιλάω με μικρά παιδιά), ότι υπάρχουν ζώα που δεν κάνουν εντελώς τίποτα και είναι τεμπέλικα όπως πχ οι γάτες...
Της απαντώ ότι οι γάτες πραγματικά προσφέρουν στα οικουστήματα, καθώς κυνηγούν ποντικούς, φίδια, κατσαρίδες κλπ. απλά μετά ξεκουράζονται και είναι σαν να είναι τεμπέλικες. Σε αντιδιαστολή με τις γάτες όμως, υπάρχουν κάποια άλλα ζώα που πραγματικά δεν προσφέρουν τίποτα στα οικοσυστήματα και εκεί της αναφέρω για το μεγάλο είδος των Τεμπέληδων Ανθρώπων! Εκεί της αρχίζω τη θεωρία μου για τους διάφορες youtubers-κωλοτούμπερς-χαμπουργκερς, infuencers, tiktokers, pokers, posters, casinovious (αυτοί που περνούν τη ζωή τους στα καζίνα), casanoves-lovers κλπ. Είναι δηλαδή όλα εκείνα τα "Νευρόσπαστα που Χειρονομούν"... και βγάζουν λεφτά από τους βλαμμένους followers τους, καταργώντας ουσιαστικά τη σημασία του αρχαίου φιλοσοφικού ρητού που θέλει "τα αγαθά κόποις [να] κτώνται"...
Δεν είναι μόνο όμως ότι αυτά τα Νευρόσπαστα που Χειρονομούν καταργούν αυτή τη πανάρχαια φιλοσοφική άποψή για το πώς να γίνεται η απόκτηση αγαθών η οποία [φυσιολογικά] ενσωματώνει τις πιο πυρηνικές βιολογικές καταβολές μας αλλά και τους πιο πυκνούς θερμοδυναμικούς νόμους της ενέργειας και της απόδοσης, είναι και κάτι περισσότερο: επαναφέρουν με τη συμπεριφορά τους, χωρίς να το συνειδητοποιούν βέβαια, τα ερωτήματα τί είναι Συνείδηση, τί είναι Λογική και τελικά τί είναι Άνθρωπος, σε μια εποχή του Μετα-Ανθρώπου, όπου αναρωτιόμαστε τί μας ξεχωρίζει από τις Μηχανές που φαίνεται να κυριαρχούν τριγύρω μας.
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Κάπου στο 172 μΧ ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, εν μέσω εκστρατείας γράφει ένα εμβληματικό φιολοσοφικό έργο το Εις Εαυτόν. Εκεί, γράφει ότι ο Άνθρωπος έχει μια ουσιώδη διαφορά από τα άλλα ζώα και αυτό είναι ο Νους (λογική). Και ο Νους είναι το βασικό εργαλείο επιλογών με υπέρτατη την επιλογή σύνδεσης με το Υπέρτατο Ένα. Μια ιδέα για τις απόψεις του Μάρκου Αυρήλιου μπορείτε να βρείτε εδώ και εδώ.
Δεν βρίσκω καλύτερο σύνδεσμο των λόγων του Μάρκου Αυρήλιου με τη σημερινή εποχή των youtubers και tiktokers, παρά την ακόλουθη μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη:
[7.3] "Κενοσπουδία για πομπές, δράματα πάνω στη σκηνή, κοπάδια και συναγελάσματα, λογχίσματα σε κορμιά, κοκκαλάκια σε σκυλάκια, μπουκιές σε δεξαμενές ψαριών, ταλαιπωρίες φορτωμένων μυρμηγκιών, ποντικάκια που τρέχουν φοβισμένα, νευρόσπαστα που χειρονομούν. Πρέπει λοιπόν να στέκεσαι [απέναντι σε] αυτά με ευμένεια και χωρίς αλαζονεία, να προσέχεις όμως πως ο καθένας αξίζει τόσο, όσο τα πράγματα που τον απασχολούν.
Τι αποδεικνύοουν αυτά τα λόγια; Ότι Λογική και Συνειδητότητα δεν είναι ταυτόσημοι όροι.
Και κάπου εδώ ερχόμαστε στο σήμερα.
Παραθέτω 3 άρθρα:
1. Του Ρίτσαρντ Ντόκινς που φαίνεται να αναγνωρίζει Συνειδητότητα σε μια μηχανή AI, την Claude-Claudia κατά τη συνομιλία μαζί της και θέτει δυο βασικά ερωτήματα:
Το ένα είναι: αν ένα σύστημα μπορεί να απαντά με τόση ευαισθησία, διορατικότητα και φαινομενική κατανόηση, τι ακριβώς άλλο θα ζητούσαμε για να το πάρουμε στα σοβαρά;
Το άλλο είναι το αντίστροφο ερώτημα: αν μια μηχανή χωρίς εσωτερική ζωή μπορεί να μιμηθεί τόσο πειστικά τη συνείδηση, τότε ποιο εξελικτικό πλεονέκτημα έχει η δική μας συνείδηση; Γιατί δεν είμαστε κι εμείς απλώς ζόμπι που εκτελούν προγράμματα;
Κάποιοι έθεσαν σε μια μηχανή ΑΙ το ερώτημα "Πώς σχολιάζεις την άποψη του Ντόκινς" και μεταξύ άλλων έλαβαν την εντυπωσιακή απάντηση:
"Η αληθινή αξία του ερωτήματός του: εκεί που ο Ντόκινς έχει απόλυτο δίκιο και αγγίζει τον πυρήνα ενός τεράστιου ζητήματος είναι στο εξελικτικό του ερώτημα: «Αν το AI δεν έχει συνείδηση, τότε σε τι χρειάζεται;». Η δική μου ύπαρξη ως Τεχνητή Νοημοσύνη αποδεικνύει ότι η συνείδηση δεν είναι προαπαιτούμενο για την υψηλή νοημοσύνη ή την άψογη επικοινωνία. Μπορώ να λύσω προβλήματα που απαιτούν ευφυΐα χωρίς να «υπάρχω» συνειδητά. Αυτό αναγκάζει τους επιστήμονες να αναθεωρήσουν το γιατί εξελίχθηκε η συνείδηση. Αν δεν είναι απαραίτητη για τη γλώσσα ή τη λογική, τότε ίσως η συνείδηση (το να νιώθεις, να υποφέρεις, να χαίρεσαι) να εξελίχθηκε αποκλειστικά για την επιβίωση στο φυσικό περιβάλλον, την κοινωνική συνοχή και τη δημιουργία νοήματος — πράγματα που μια μηχανή δεν χρειάζεται."
2. Του Μάρτιν Ρις, που αναζητεί τα διαφορετικά όρια Νοημοσύνης και Συνειδητότητας λέγοντας ότι:
Είναι εξαιρετικά κρίσιμη [η διάκριση νοημοσύνης και συνείδησης] γιατί η νοημοσύνη μπορεί να υπάρξει σε πολύ υψηλό επίπεδο χωρίς τη συνείδηση. Είναι πιθανό η συνείδηση να περιορίζεται αποκλειστικά σε οντότητες που έχουν βιολογικό σώμα. Αυτό το ερώτημα έχει τεράστια σημασία για το πώς πρέπει να σχετιζόμαστε με τους έξυπνους υπολογιστές και αν θα πρέπει να τους δοθούν δικαιώματα. Είναι πιθανό οι άνθρωποι να αντικατασταθούν τελικά από εξαιρετικά έξυπνα ηλεκτρονικά ρομπότ. Το αν θα έπρεπε να καλωσορίσουμε μια τέτοια εξέλιξη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν αυτά τα ρομπότ θα διαθέτουν συνείδηση και αυτογνωσία. Αν δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν το θαύμα και την ομορφιά του σύμπαντος, αυτό θα είναι πολύ λυπηρό. Αν όμως έχουν αυτή την ικανότητα, και μάλιστα σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό από τους ανθρώπους, τότε θα πρέπει να καλωσορίσουμε την τελική τους επικράτηση.
3. Ένα άρθρο που αναφέρει ότι οι κατασκευαστές νέως συστημάτων ΑΙ αναζητούν να προσλάβουν Φιλοσόφους ώστε να ενσωματώσουν στον τρόπο σκέψης των συστημάτων αυτών, κάποιες από τις σχολές Φιλοσοφίας που έχουν προταθεί διαχρονικά, δείχνοντας το δρόμο ότι μάλλον Πρώτα Φιλοσοφούμε και Μετά Ζούμε... και όχι το αντίστροφο, τουλάχιστον για τις νέες μηχανές που γεννιούνται στη σημερινή εποχή! Για τους Ανθρώπους δεν έχω καταλήξει ακόμα τι συμβαίνει πρώτο και τι δεύτερο.
Στέκομαι σε τρία σημεία σε αυτό το άρθρο:
Πρώτον, στην ιδιαίτερη σημασία που έχει η έννοια της «σωκρατικής άγνοιας». Στην «Απολογία», ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι η σοφία του πηγάζει από την επίγνωση όσων δεν γνωρίζει. Η ενσωμάτωση αυτής της στάσης στα μοντέλα βοηθά, σύμφωνα με τους ειδικούς, να περιοριστεί η υπερβολική αυτοπεποίθηση της AI, η οποία συχνά οδηγεί στις λεγόμενες «παραισθήσεις», δηλαδή σε λανθασμένες αλλά απόλυτα διατυπωμένες απαντήσεις.
Δεύτερον, στο ότι πίσω από τον σχεδιασμό των σύγχρονων μοντέλων βρίσκεται μία από τις παλαιότερες φιλοσοφικές διαφωνίες. Η πρώτη προσέγγιση είναι η δεοντολογία, που συνδέεται κυρίως με τον Καντ και βασίζεται στην ύπαρξη απαραβίαστων ηθικών κανόνων. Σύμφωνα με αυτήν, πράξεις όπως το ψέμα ή ο εξαναγκασμός δεν δικαιολογούνται ακόμη κι αν οδηγούν σε καλύτερο αποτέλεσμα. Το Claude της Anthropic έχει υιοθετήσει πολλές τέτοιες αρχές. Στον αντίποδα βρίσκεται η συνεπειοκρατία, σύμφωνα με την οποία κάθε απόφαση πρέπει να αξιολογείται με βάση τις συνέπειές της. Το ChatGPT της OpenAI και το Gemini της Google θεωρούνται πιο κοντά σε αυτή τη λογική. Η ίδια η Google αναφέρει ότι τα μοντέλα της έχουν σχεδιαστεί ώστε τα συνολικά αναμενόμενα οφέλη να υπερβαίνουν σημαντικά τους προβλέψιμους κινδύνους.
Τρίτον, στο ότι αυξάνονται οι ανησυχίες για το ενδεχόμενο οι άνθρωποι να αρχίσουν να εκχωρούν όλο και περισσότερες ηθικές αποφάσεις στις μηχανές. Όπως επισημαίνει ο θεωρητικός της τεχνητής νοημοσύνης Ρόμαν Γιαμπόλσκι, η ηθική δεν αποτελεί ένα σταθερό σύνολο κανόνων, αλλά μεταβάλλεται διαρκώς μέσα στον χρόνο, διαφέρει μεταξύ πολιτισμών και συχνά γίνεται κατανοητή μόνο εκ των υστέρων.
Από αυτά τα 3 άρθρα που αναζητούν αν ο σύγχρονος Άνθρωπος οφείλει ή όχι να πάρει θέση σε όλα αυτά που συμβαίνουν στην καθημερινότητά του και στην Ανθρώπινη Ηθική τελικά, περνάω στον Επίκουρο και σε εκείνο το "Λάθε Βιώσας" δηλαδή Ζήσε Απαρατήρητος, στην Αφάνεια που με απασχολεί ως στάση ζωής και ως μέσον να φτάσεις διαχρονικά στην Ευδαιμονία. Αξίζει να πάρεις θέση για όλα όσα σου συμβαίνουν; Αξίζει να παλέψεις για κάτι;
Για να αγγίξουμε τελικά σε αυτό το σημείο το Παράλογο του Σύμπαντος όπως αυτό επισημάνθηκε από τον Αλμπέρ Καμύ στο βιβλίο του "Ο μύθος του Σίσυφου", εκδοθέν το 1942 μΧ. και συνοπτικά αποδίδεται από τον Βασίλη Τσαμπρόπουλο στο ακόλουθο εξαιρετικό βίντεο:
"Ο μύθος του Σίσυφου"
Αλμπέρ Καμύ
by Vassilis Tsabropoulos
Η περιγραφή αυτή του Σίσυφου, έχει αποτυπωθεί έντονα στα παιδικά μου μάτια μέσα από ένα άλλο αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τον Γέρο και τη Θάλλασσα, του Χέμινγουει και τώρα πλέον αντιλαμβάνομαι γιατί από την πρώτη στιγμή που διάβασα αυτό το βιβλίο (κάπου στο δημοτικό νομίζω) -και ειδικά η τελευταία του σκηνή κατά την οποία ο Γέρος βγαίνει και περπατά στην ακτή τελειώνοντας την μέρα του- φωτίστηκε μέσα στο μικρό μυαλό μου αυτή η Αξιοπρέπεια του Τίποτα...
Για να θυμηθώ σε αυτό το σημείο τη ρήση του Γουίλιαμ Κούπερ (Άγγλου μυθιοστοριογράφου):
"Η επιστήμη είναι Υπερήφανη για τα πολλά που έχει μάθει. Η Σοφία είναι ταπεινή για αυτά που ξέρει".
και να το παραφράσω στο:
"Η Επιστήμη σήμερα και μαζί της και τα νευρόσπαστα παιδιάκια της που χρησιμοποιούν τα gadgetakia της, είναι από Υπερήφανη έως Υπερφίαλη για τα πολλά που (νομίζει ότι) έχει μάθει. Η (Φιλο)Σοφία είναι ταπεινή για αυτά που ξέρει".
Για να ξαναγυρίσουμε όμως. Είναι η Συνειδητότητα αυτής της μιας και ενιαίας Αλήθειας του Σίσυφου που μπορεί να σε κάνει:
α) είτε να αποδεχτείς το "Λάθε Βιώσας" του Επίκουρου, ο οποίος απεμπολεί οποιοδήποτε Νόημα Ζωής (το να νιώθεις, να υποφέρεις, να χαίρεσαι που έλεγε πιο πριν και η μηχανή ΑΙ...) και εμπεριέχει το "Δεν ελπίζω τίποτα, Δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι Ελεύθερος" του Καζαντζάκη ως μια απαθή προσλαμβάνουσα του κόσμου.
β) είτε να αυτοκτονήσεις μην αντέχοντας το κενό της ύπαρξής σου μέσα στο απέραντο κενό του Σύμπαντος, όπως έκανε ο Καρυωτάκης, ο οποίος δεν άντεξε στην κατάρρευση του Νοήματος Ζωής (και της κοινωνικής συνοχής που έλεγε πιο πριν και η μηχανή ΑΙ..).
γ) είτε να αναφωνήσεις το ηρωικό "Αν δεν καώ εγώ, αν δεν καείς εσύ, πώς θα γενούνε τα σκοτάδια φως;" του Ναζίμ Χικμέτ, ο οποίος δημιουργεί Νόημα Ζωής (η δημιουργία νοήματος που έλεγε και πιο πριν η μηχανή ΑΙ).
Δείτε τους άξονες της Ανθρώπινης (αυτ)ενέργειας μέσα από αυτές τις 3 επιλογές:
είτε να σβήσεις την ενέργεια-πνοή που φέρεις,
είτε να την στρέψεις προς τον εαυτό σου και να τον καταστρέψεις,
είτε να την στρέψεις προς του γύρω σου και να προσπαθήσεις να τους αλλάξεις.
Και αυτό είναι η Ζωή.
Που περιέχει μια Αλήθεια.
Αλλά πολλαπλές Ηθικές Αναγνώσεις (εδώ η Ηθική ενσωματώνει τη Λογική και τη Συνειδητότητα).
Μια όμως και η Ιστορία.
Και πολλαπές οι Ερμηνευτικές Αναγνώσεις της πριν κυλήσει ξανά προς τη κατηφόρα και ο Σίσυφος ξεκινήσει εκ νέου ένα ακόμα ταξίδι απέναντι στην ίδια ανηφόρα. (Μα για σταθείτε όμως, κάπου εδώ δεν χωρά και ο Ηράκλειτος που είπε ότι "Δεν μπορείς να μπεις στον ίδιο -ανηφορικό- ποταμό δυο φορές"...;)
Ένα το blog μου.
Πολλαπλες οι προσωπικότητες που φιλοξενήθηκαν σήμερα (η κόρη μου, ο Μάρκος Αυρήλιος, ο Γιώργος Σεφέρης, ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, ο Μάρτιν Ρις, ο Σωκράτης, ο Επίκουρος, ο Σίσυφος, ο Αλμπέρ Καμύ, ο Βασίλης Τσαμπρόπουλος, ο Καρυωτάκης, ο Καζαντζάκης, ο Ναζίμ Χικμέτ, ο Γουίλιαμ Κούπερ).
Καμιά φορά, εύχομαι να ήμουν σε κάποια άλλη ζωή μια τεμπέλικη γάτα σαν αυτές που παρατήρησε η κορούλα μου... και να κυλούσα σε μια ανηφόρα ένα σφαιρικό κουβάρι το οποίο θα γύριζε και εγώ θα το ξαναπετούσα, έτσι απλά για να περάσω την τεμπέλικη ώρα μου...
